Merkez Bankas─▒ Dijital Para Birimleri (CBDC)
Ana sayfa
Makaleler
Merkez Bankas─▒ Dijital Para Birimleri (CBDC)

Merkez Bankas─▒ Dijital Para Birimleri (CBDC)

Ba┼člang─▒├ž Seviyesi
Yay─▒nlanma: Jan 25, 2021G├╝ncellenme: Jun 9, 2023
6m

K─▒sa ├ľzet

Bitcoin'in harika oldu─čuna ┼č├╝phe yok, fakat neden kahve almak ya da vergilerimizi ├Âdemek i├žin Bitcoin kullanam─▒yoruz? Bitcoin, dijital bir para birimi olsa da g├╝nl├╝k i┼člemler i├žin pek uygun olmayabilir. Bu kullan─▒m alan─▒na ba┼čka bir dijital varl─▒k t├╝r├╝ muhtemelen daha iyi hizmet edecektir: merkez bankas─▒ dijital para birimleri (CBDC).

Bir├žok ├╝lke, tam anlam─▒yla dijital bir para birimi fikrini hen├╝z yeni de─čerlendirmeye ba┼člam─▒┼č olsa da baz─▒lar─▒ bu uygulamay─▒ test etmeye ┼čimdiden ba┼člam─▒┼čt─▒r. Peki, CBDC'leri di─čer dijital varl─▒klardan farkl─▒ k─▒lan nedir? Yan─▒t─▒ makalemizde.


Giri┼č

Geleneksel finans dahilinde paray─▒ hareket ettirmenin arkas─▒ndaki teknoloji, d├╝nyan─▒n geri kalan─▒n─▒n de─či┼čim h─▒z─▒n─▒ yakalama konusunda ba┼čar─▒s─▒zd─▒r. Bu i┼člem asl─▒nda k├╝├ž├╝k birimleri bir yerden ba┼čka bir yere g├Ândermekten yaln─▒zca biraz daha karma┼č─▒k olsa da para g├Ândermek masrafl─▒ olabilir ve idealde olmas─▒ gerekenden ├žok daha uzun s├╝rer.

Bir├žok devlet, yeni bir dijital para birimi t├╝r├╝ geli┼čtirmek ├╝zerine aktif olarak ├žal─▒┼čmaktad─▒r. Bu yeni para birimi t├╝r├╝n├╝n sunaca─č─▒ ba┼čl─▒ca faydalar, ├Âdeme sistemlerinin veriminin artmas─▒ ve s├╝rece dahil olan herkes i├žin masraflar─▒n azalmas─▒d─▒r. CBDC'leri┬áblockchainin sundu─ču ilerlemelerden ilham alan yeni bir teknolojik katman ├╝zerine in┼ča edilmi┼č dijital itibari paralar olarak d├╝┼č├╝nebilirsiniz.

Bu dijital para birimleri, ├Ân├╝m├╝zdeki on y─▒l i├žinde b├╝y├╝k ihtimalle bir├žok ├╝lke taraf─▒ndan benimsenecektir. Peki, bu paralar nas─▒l ├žal─▒┼č─▒r?


Merkez bankas─▒ dijital para birimi (CBDC) nedir?

Merkez bankas─▒ dijital para birimi (CBDC), itibari paran─▒n dijital formudur. Dolay─▒s─▒yla, devlet d├╝zenlemeleri gere─čince para olarak kabul edilir.

Bir CBDC'nin tasar─▒m─▒na yakla┼č─▒m, paray─▒ hangi ├╝lkenin ├ž─▒karaca─č─▒na ba─čl─▒ olarak muhtemelen b├╝y├╝k farklar g├Âsterecektir. Baz─▒ uygulamalar blockchain ya da ba┼čka bir tip da─č─▒t─▒lm─▒┼č kay─▒t defteri teknolojisine (DLT) dayanabilir, di─čerleri ise yaln─▒zca merkezi veritabanlar─▒ olarak ortaya ├ž─▒kabilir. Blockchain tabanl─▒ olanlar─▒n, itibari para biriminin dijital formunu temsil eden bir┬átoken kullanmas─▒ gereklidir.
CBDC'lerin Bitcoin gibi┬ákripto paralardan esinlendi─čini iddia etmek m├╝mk├╝n olsa da asl─▒nda bu iki para t├╝r├╝ birbirinden olduk├ža farkl─▒d─▒r. CBDC'ler devletler taraf─▒ndan ├ž─▒kar─▒l─▒r ve h├╝k├╝metler taraf─▒ndan yasal para birimi olarak kabul edilir.┬á

Bitcoin gibi kripto paralar s─▒n─▒r ├Âtesi ├žal─▒┼č─▒r ve herhangi bir ├╝lke ya da merkezi birim taraf─▒ndan ├ž─▒kar─▒lmaz. Tabi ki bu, CBDC'lerle uluslararas─▒ ├Âdemeler yapamayaca─č─▒n─▒z anlam─▒na gelmez, fakat Bitcoin i├žin ulusal s─▒n─▒r kavram─▒n─▒n hi├žbir ├Ânemi yoktur.

Merkez bankalar─▒n─▒n pek ├žo─ču CBDC'ler i├žin kavram kan─▒tlama yapmay─▒ d├╝┼č├╝nmekte, hatta bunun ├╝zerine aktif olarak ├žal─▒┼čmaktad─▒r.┬á

├çin, Dijital Para Birimi/Elektronik ├ľdemeler (DC/EP) adl─▒ proje ├╝zerinde 2014 y─▒l─▒ndan beri ├žal─▒┼čmaktad─▒r. Dijital yuan i├žin aktif bir deneme, bir s├╝redir ├že┼čitli ┼čehirlerde y├╝r├╝t├╝lmektedir. Avrupa Merkez Bankas─▒ (ECB) ise dijital euro fikrini ortaya atan ve b├Âylesi bir dijital para biriminin avantajlar─▒n─▒ de─čerlendiren bir raporu Ekim 2020'de yay─▒nlam─▒┼čt─▒r.


Merkez bankas─▒ dijital para birimlerini (CBDC) anlamak

Teknolojik a├ž─▒dan bir CBDC, en temelde devlet (ya da onay alm─▒┼č ├Âzel sekt├Ârden birimler) taraf─▒ndan y├╝r├╝t├╝len ve y├Ânetilen bir veritaban─▒d─▒r. Yaln─▒zca onay alm─▒┼č ki┼čilerin a─č ├╝zerinde i┼člem yapmas─▒ m├╝mk├╝n oldu─čundan bu veritaban─▒┬áizne dayal─▒d─▒r.┬á

Dolay─▒s─▒yla, veritaban─▒n─▒ y├Âneten merkezi birim; i┼člemlerin ger├žekle┼čtirilmesini engelleme, i┼člemleri tersine ├ževirme, fonlar─▒ ÔÇťdondurmaÔÇŁ ya da adresleri kara listeye ekleme g├╝c├╝ne de sahiptir.

Bir├žok CBDC, muhtemelen kendi blockchainleri ├╝zerinde ├žal─▒┼čacakt─▒r. Fakat baz─▒lar─▒,┬áherkese a├ž─▒k blockchainler ├╝zerinde de ├ž─▒kar─▒labilir. Bu sayede, izne dayal─▒ olmayan bir baz katman ├╝zerinde izne dayal─▒ varl─▒klar yarat─▒lm─▒┼č olur. Bu yakla┼č─▒m, her iki d├╝nyan─▒n da en iyi y├Ânlerini b├╝nyesine katabilir. ─░zne dayal─▒ katman, merkez bankalar─▒ i├žin gerekli olan kontrole imkan tan─▒rken izne dayal─▒ olmayan katman en g├╝├žl├╝ g├╝venlik garantilerini sunabilir.

Fakat bunun standart bir uygulama olmas─▒ d├╝┼č├╝k bir olas─▒l─▒kt─▒r. G├╝n├╝m├╝zde, herkese a├ž─▒k blockchainlerden hi├žbiri bu kadar ├Ânemli bir g├Ârevi yerine getirmek i├žin teknolojik ara├žlara sahip de─čildir ve yeteri kadar uzun bir s├╝re boyunca test edilmemi┼čtir.

Bunun d─▒┼č─▒nda, her ├╝lkenin yakla┼č─▒m─▒ farkl─▒ olaca─č─▒ndan bir CBDC'nin nas─▒l ├žal─▒┼čaca─č─▒n─▒n ana hatlar─▒n─▒ belirlemek zordur. Muhtemelen her ├╝lke, teknolojiyi kendi ihtiyac─▒na g├Âre ┼čekillendirecektir.


Merkez bankas─▒ dijital para birimlerinin (CBDC) faydalar─▒

Daha ├Ânce kripto paralarla ilgili ÔÇťbanka eri┼čimi olmayanlara eri┼čim sunmaÔÇŁ s├Âz├╝n├╝ duymu┼č olabilirsiniz. Bu fikir olduk├ža ilgi ├žekici olsa da Bitcoin gibi merkeziyetsiz kripto paralara k─▒yasla CBDC'ler bu amaca ula┼čmada daha ba┼čar─▒l─▒ olabilir. D├╝┼č├╝k masrafl─▒ bir banka hesab─▒na eri┼čimi olan her bir yasal vatanda┼č, finansal kapsamay─▒ art─▒rabilir.

Bir di─čer fayda, para sistemini revize etmenin getirebilece─či teknolojik ilerlemelerdir. ─░tibari paralar─▒n b├╝y├╝k ├žo─čunlu─ču yaln─▒zca veritaban─▒ndaki say─▒lardan ibaret olsa da altyap─▒n─▒n b├╝y├╝k k─▒sm─▒ olduk├ža eskidir. Pazar g├╝n├╝ ak┼čam├╝st├╝ saatlerinde bir e-posta g├Ândermek, tam da olmas─▒ gerekti─či gibi yaln─▒zca birka├ž saniye s├╝rer. Fakat g├╝n├╝m├╝z├╝n dolamba├žl─▒ finans sistemi nedeniyle para g├Ândermek birka├ž g├╝n alabilir.

COVID pandemisine verilen ekonomik yan─▒tlar s─▒ras─▒nda merkez bankalar─▒n─▒n her zamankinden de h─▒zl─▒ harekete ge├žmesi gerekmi┼čtir. CBDC'ler, merkez bankalar─▒ ve finansal kurumlar─▒n para politikalar─▒ndaki de─či┼čiklikleri eskiye k─▒yasla ├žok daha do─črudan bir ┼čekilde uygulamaya koymas─▒na imkan tan─▒yabilir. Bu sayede, merkez bankalar─▒n─▒n ├žal─▒┼čma ┼čeklini revize etmek de m├╝mk├╝n hale gelebilir.

CBDC'ler, h├╝k├╝metlerin ve merkez bankalar─▒n─▒n yasa d─▒┼č─▒ etkinlikleri takip etmesini de kolayla┼čt─▒r─▒r.


CBDC'ler ve sabit coinler

Bu bahsettiklerimiz┬ásabit coinleri ├ža─čr─▒┼čt─▒r─▒yor, de─čil mi? ─░┼člevsel anlamda bu iki para birimi birbirine benzerdir ÔÇô her ikisi de itibari paralar─▒ dijital token formunda temsil eder. Fakat daha derine indi─čimizde farklar ortaya ├ž─▒kar.
Sabit coinler genellikle ├Âzel bir birim taraf─▒ndan ├ž─▒kar─▒l─▒r ve bir itibari paran─▒n ya da ba┼čka bir varl─▒─č─▒n temsilidir. Temsil ettikleri de─čer kar┼č─▒l─▒─č─▒nda bozdurulabilirler, fakat itibari para olarak kabul edilmezler. Di─čer yandan CBDC'ler, devletler taraf─▒ndan┬áitibari para olarak ├ž─▒kar─▒l─▒r.



CBDC'ler ve kripto paralar

Daha ├Ânce de bahsetti─čimiz gibi CBDC'ler, itibari paralardan farkl─▒d─▒r. CBDC'ler merkez bankas─▒ taraf─▒ndan ├ž─▒kar─▒l─▒r ve devlet taraf─▒ndan yasal para birimi olarak kabul edilir. Bir CBDC'yi ka─č─▒t para olarak d├╝┼č├╝nebilirsiniz ÔÇô bir hesap birimi, ├Âdeme arac─▒ ve┬áde─čer saklama arac─▒d─▒r.
Bitcoin gibi ger├žek kripto paralar ise olduk├ža farkl─▒d─▒r. Devlet taraf─▒ndan ├ž─▒kar─▒lmazlar ve ├╝lke s─▒n─▒rlar─▒yla ili┼čkileri yoktur. Kripto paralar izne dayal─▒ de─čildir,┬ág├╝vene dayal─▒ de─čildir ve┬ásans├╝re dayan─▒kl─▒d─▒r. Buna ek olarak, a─č─▒ kontrol eden merkezi bir birim bulunmaz. Hi├ž kimse Bitcoin adresinizi kara listeye alarak ba┼čka bir Bitcoin adresine fon g├Ândermenizi engelleyemez.

Bu durumda hangisi daha iyidir? Yan─▒t, kullan─▒m alan─▒na g├Âre de─či┼čir. Alice'in hi├žbir arac─▒ ya da i┼člemi engelleyebilecek birisi olmadan Bob'a Bitcoin g├Ânderebilmesi fikri ├žok de─čerlidir. Fakat bu ayn─▒ zamanda baz─▒ dezavantajlara da sahiptir. B├╝y├╝k miktarda bir para ├žal─▒n─▒rsa ne olur? Alice t├╝m birikimlerini yanl─▒┼čl─▒kla hatal─▒ bir adrese g├Ânderirse ne yapabilir?┬á

Kimi zaman bir birimin i┼člemleri tersine ├ževirme ya da adresleri kara listeye alma g├╝c├╝ne sahip olmas─▒ faydal─▒ olabilir. Di─čer zamanlarda ise Bitcoin gibi merkeziyetsiz bir a─č─▒n d├╝nyaya sunabilece─či avantajlar ├žok i┼če yarayabilir.


Son d├╝┼č├╝nceler

K─▒sacas─▒, merkez bankas─▒ dijital para birimlerinin dijital formda itibari paralar oldu─čunu s├Âyleyebiliriz. CBDC uygulamalar─▒n─▒n bir├žo─ču muhtemelen blockchain teknolojisini kullanacak ve dijital ├Âdemelerin herkes taraf─▒ndan yap─▒labilmesi i├žin daha sorunsuz bir yol sunacakt─▒r.