Merkeziyetsiz Borsa (DEX) Nedir?
Ana sayfa
Makaleler
Merkeziyetsiz Borsa (DEX) Nedir?

Merkeziyetsiz Borsa (DEX) Nedir?

Ba┼člang─▒├ž Seviyesi
Yay─▒nlanma: Sep 28, 2020G├╝ncellenme: Feb 1, 2023
9m

K─▒sa ├ľzet

Kripto para borsalar─▒n─▒n s├╝re├žlerine muhtemelen a┼činas─▒n─▒zd─▒r. E-posta ile kay─▒t olman─▒z─▒n, g├╝├žl├╝ bir parola olu┼čturman─▒z─▒n ve hesab─▒n─▒z─▒ do─črulaman─▒z─▒n ard─▒ndan kripto para al─▒p satmaya ba┼člayabilirsiniz.

Kay─▒t olma k─▒s─▒mlar─▒n─▒ ├ž─▒kar─▒rsak, merkeziyetsiz borsalar da benzerdir. ├ço─ču zaman, kripto yat─▒rma ya da ├žekme s├╝re├žleri yoktur. ─░┼člemler, iki kullan─▒c─▒n─▒n c├╝zdanlar─▒ aras─▒nda do─črudan, ├╝├ž├╝nc├╝ bir partinin s─▒n─▒rl─▒ kat─▒l─▒m─▒yla (ya da hi├ž kat─▒l─▒m─▒ olmadan) ger├žekle┼čir.

Merkeziyetsiz borsalara al─▒┼čmak biraz zorlay─▒c─▒ olabilir ve istedi─činiz varl─▒klar─▒ bu borsalarda bulman─▒z her zaman m├╝mk├╝n olmayabilir. Fakat teknolojisi geli┼čtik├že ve ilgi artt─▒k├ža, bu tip borsalar da kripto d├╝nyas─▒n─▒n temel ├Â─čeleri haline gelebilir.

Giri┼č

Bitcoin'in ilk g├╝nlerinden bu yana borsalar, kripto para al─▒c─▒lar─▒n─▒ ve sat─▒c─▒lar─▒n─▒ e┼čleme anlam─▒nda ├žok ├Ânemli bir rol oynam─▒┼čt─▒r. K├╝resel bir kullan─▒c─▒ taban─▒n─▒ bir araya getiren bu forumlar olmadan muhtemelen ├žok daha zay─▒f bir likiditeye sahip olurduk ve varl─▒klar─▒n do─čru fiyat─▒ ├╝zerinde uzla┼č─▒ya varamazd─▒k.

Bug├╝ne kadar bu alanda, merkezi oyuncular hep daha bask─▒n olmu┼čtur. Fakat h─▒zla geli┼čmekte olan farkl─▒ teknolojiler sayesinde, merkeziyetsiz al─▒m sat─▒mlar i├žin gitgide daha fazla ara├ž ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r.

Bu makalede, arac─▒lara ihtiya├ž duyulmayan al─▒m sat─▒m platformlar─▒ olan merkeziyetsiz borsalardan (DEX'ler) bahsedece─čiz.


Merkeziyetsiz borsalar─▒ tan─▒mlamak

Teoride, e┼čler aras─▒ herhangi bir takas, merkeziyetsiz bir al─▒m sat─▒m olarak kabul edilebilir (├Ârne─čin Atomik Takas Nedir?). Fakat bu makalede, merkezi borsalar─▒n i┼člevlerine benzerlik g├Âsteren bir platforma odaklanaca─č─▒z. Temel fark, bu platformlar─▒n arka y├╝zlerinin bir blockchain ├╝zerinde var olmas─▒d─▒r. Fonlar─▒n─▒z hi├ž kimsenin himayesinde olmaz ve borsaya merkezi hizmetlerdeki kadar g├╝venmeniz (e─čer g├╝ven gerekliyse bile) gerekmez.


Merkezi bir borsa nas─▒l ├žal─▒┼č─▒r?

Tipik bir merkezi borsada paran─▒z─▒ bu borsaya yat─▒r─▒rs─▒n─▒z ÔÇô itibari para (banka transferi ya da kredi/banka kart─▒ arac─▒l─▒─č─▒yla) ya da kripto para olarak. Kripto yat─▒rd─▒─č─▒n─▒zda, bu kriptolar─▒n kontrol├╝ art─▒k sizde olmaz. Kontrol├╝, kullan─▒labilirlik anlam─▒nda b─▒rakm─▒┼č olmazs─▒n─▒z ├ž├╝nk├╝ kriptolarla al─▒m sat─▒m yapabilir ve fonlar─▒n─▒z─▒ ├žekebilirsiniz. Fakat art─▒k bu fonlar─▒ blockchain ├╝zerinde harcayamayaca─č─▒n─▒z i├žin teknik a├ž─▒dan kontrol sizde olmaz.

Fonlar─▒n ├Âzel anahtarlar─▒ size ait olmaz, bunun anlam─▒ ise bir ├žekim i┼člemi yapt─▒─č─▒n─▒zda, borsadan sizin ad─▒n─▒za bir i┼člem imzalamas─▒n─▒ istiyor olman─▒zd─▒r. Al─▒m sat─▒m yapt─▒─č─▒n─▒zda, i┼člemler zincir ├╝zerinde ger├žekle┼čmez ÔÇô bunun yerine borsa, kendi veri taban─▒ndaki bakiyeleri kullan─▒c─▒lar─▒na da─č─▒t─▒r.

Genel i┼č ak─▒┼č─▒ son derece sorunsuzdur ├ž├╝nk├╝ blockchainlerin yava┼čl─▒─č─▒ al─▒m sat─▒mlar─▒ etkilemez ve her ┼čey tek bir birimin sistemi i├žinde ger├žekle┼čtirilir. Kripto paralar─▒ almak ve satmak daha kolayd─▒r, ayr─▒ca kullanabilece─činiz bir├žok ara├ž mevcuttur.

Bunun bedeli ise ba─č─▒ms─▒zl─▒kt─▒r: paran─▒z konusunda borsaya g├╝venmeniz gerekir. Sonu├ž olarak, kendinizi kar┼č─▒ taraf riskine maruz b─▒rakm─▒┼č olursunuz. Ya ekip zar zor kazand─▒─č─▒n─▒z BTC'lerinizi al─▒p ka├žarsa? Ya da bir hacker sisteme zarar verip fonlar─▒ ├žekerse?

Bir├žok kullan─▒c─▒ i├žin bu, kabul edilebilir seviyede bir risktir. G├╝├žl├╝ bir ge├žmi┼če ve veri ihlallerine kar┼č─▒ koruma ├Ânlemlerine sahip itibarl─▒ bir borsay─▒ tercih ederler.


Merkeziyetsiz bir borsa nas─▒l ├žal─▒┼č─▒r?

DEX'ler, baz─▒ a├ž─▒lardan merkezi platformlara benzer olsa da baz─▒ a├ž─▒lardan da ├žok farkl─▒d─▒r. ├ľncelikle, birka├ž farkl─▒ t├╝rde merkeziyetsiz borsa oldu─čunu belirtmemiz gerekir. Bu borsalar─▒n ortak y├Ân├╝, emirlerin zincir ├╝zerinde (ak─▒ll─▒ kontratlarla) ger├žekle┼čtirilmesi ve kullan─▒c─▒lar─▒n hi├žbir noktada fonlar─▒n─▒ emanet etmek zorunda kalmamas─▒d─▒r.

├çapraz zincir DEX'ler ├╝zerine baz─▒ ├žal─▒┼čmalar yap─▒lm─▒┼čt─▒r, fakat en pop├╝ler DEX'ler tek bir blockchain (├Ârne─čin Ethereum ya da Binance Chain) ├╝zerindeki varl─▒klar─▒n ├ževresinde d├Âner.


Zincir ├╝st├╝ emir defterleri

Baz─▒ merkeziyetsiz borsalarda her ┼čey zincir ├╝zerinde yap─▒l─▒r (birazdan hibrid yakla┼č─▒mlardan bahsedece─čiz). T├╝m emirler (de─či┼čtirme ve iptal de dahil), blockchaine yaz─▒l─▒r. Emirleri size aktaran ├╝├ž├╝nc├╝ bir tarafa g├╝venmeniz gerekmedi─či ve bu emirler ├╝zerinde de─či┼čiklik yapman─▒n bir yolu olmad─▒─č─▒ i├žin bunun en ┼čeffaf yakla┼č─▒m oldu─ču iddia edilebilir.┬á

Ne yaz─▒k ki bu ayn─▒ zamanda en az pratik oland─▒r. A─čdaki t├╝m node'lardan emri sonsuza dek kaydetmesini istedi─činiz i├žin bir ├╝cret ├Âdemek zorunda kal─▒rs─▒n─▒z. Ayr─▒ca bir madencinin mesaj─▒n─▒z─▒ blockchaine eklemesini beklemeniz gerekir, yani kullan─▒c─▒ deneyimi de sorunlu olabilir.┬á

Baz─▒lar─▒, ├Ânden i┼člemin bu modelin bir eksisi oldu─čunu d├╝┼č├╝n├╝r. ├ľnden i┼člem, i├žeriden bir ki┼činin beklemede olan bir i┼člem hakk─▒nda bilgi sahibi olmas─▒ ve bu bilgiyi kullanarak i┼člem hen├╝z ger├žekle┼čtirilmeden bir al─▒m sat─▒m yapmas─▒ durumunda piyasalarda g├Âr├╝l├╝r. Dolay─▒s─▒yla ├Ânden i┼člem yapan ki┼či, herkese a├ž─▒k olmayan bir bilgiden fayda sa─člam─▒┼č olur. Bunu yapmak, genellikle yasa d─▒┼č─▒d─▒r.┬á

Tabi ki her ┼čey k├╝resel bir kay─▒t defterinde yay─▒nlan─▒rsa geleneksel anlamda ├Ânden i┼člem yapmak i├žin bir f─▒rsat da olmaz. Bununla birlikte, farkl─▒ t├╝rde bir sald─▒r─▒ ger├žekle┼čtirilebilir: bir madenci, hen├╝z onaylanmam─▒┼č bir emri g├Âr├╝r ve kendi emrinin blockchaine daha ├Ânce eklenmesini sa─člar.

Zincir ├╝st├╝ emir defteri modeli ├Ârnekleri aras─▒nda Stellar ve Bitshares DEX'leri yer al─▒r.


Ô×č┬áKripto para d├╝nyas─▒na girmek mi istiyorsunuz? Binance'ten Bitcoin sat─▒n alabilirsiniz!


Zincir d─▒┼č─▒ emir defterleri

Zincir d─▒┼č─▒ emir defteri DEX'leri, baz─▒ a├ž─▒lardan merkeziyetsizdir ama bir ├Ânceki t├╝re k─▒yasla daha merkezi olduklar─▒ kabul edilir. T├╝m emirler, blockchainde yay─▒nlanmak yerine ba┼čka bir yerde tutulur.

Nerede? Duruma g├Âre de─či┼čir. Emir defterinin t├╝m sorumlulu─čunu ├╝stlenen merkezi bir birime sahip olabilirsiniz. E─čer bu birim k├Ât├╝ niyetliyse, piyasalar ├╝zerinde bir dereceye kadar oynama yapabilir (├Ârn. ├Ânden i┼člemle ya da emirleri yanl─▒┼č temsil ederek). Fakat yine de, emanete dayal─▒ olmayan saklama hizmetinin avantajlar─▒ndan faydalan─▒rs─▒n─▒z.

Ethereum ├╝zerinde ├ž─▒kar─▒lan ERC-20 ve di─čer tokenlar i├žin 0x protokol├╝, bunun iyi bir ├Ârne─čidir. Tekil bir DEX olarak hareket etmek yerine, zincir d─▒┼č─▒ emir defterinin idaresi i├žin ÔÇťaktar─▒c─▒larÔÇŁ olarak bilinen taraflara y├Ânelik bir ├žer├ževe sunar. Sunucular, 0x ak─▒ll─▒ kontratlar─▒ndan ve baz─▒ di─čer ara├žlardan faydalanarak birle┼čtirilmi┼č bir likidite havuzuna eri┼čebilir ve emirleri kullan─▒c─▒lar aras─▒nda aktarabilir. Taraflar─▒n e┼čle┼čtirilmesinin ard─▒ndan i┼člem yaln─▒zca zincir ├╝zerinde ger├žekle┼čtirilir.

Bu yakla┼č─▒mlar, zincir ├╝zerindeki emir defterlerine dayananlara k─▒yasla kullan─▒labilirlik a├ž─▒s─▒ndan daha ├╝st├╝nd├╝r. Blockchaini di─čerleri kadar fazla kullanmad─▒klar─▒ i├žin h─▒z anlam─▒nda ayn─▒ k─▒s─▒tlamalara sahip de─čildirler. Yine de i┼člemin zincir ├╝zerinde ger├žekle┼čtirilmesi gerekir, bu nedenle zincir d─▒┼č─▒ emir defteri modeli h─▒z anlam─▒nda merkezi borsalar─▒n gerisindedir.

Zincir d─▒┼č─▒ emir defteri uygulamalar─▒ aras─▒nda Binance DEX, IDEX ve EtherDelta yer al─▒r.


Otomatik Piyasa Yap─▒c─▒lar (AMM)

ÔÇťEmir defteriÔÇŁ terimini duymaktan s─▒k─▒ld─▒n─▒z m─▒? Harika, ├ž├╝nk├╝ Otomatik Piyasa Yap─▒c─▒ (AMM) modeli bu kavram─▒ hi├ž kullanmaz. Burada yap─▒c─▒ ve al─▒c─▒lara gerek yoktur, yaln─▒zca kullan─▒c─▒lar, oyun teorisi ve form├╝llerden olu┼čan bir sihir vard─▒r.┬á

AMM'in baz─▒ ├Âzellikleri uygulamaya ba─čl─▒d─▒r ÔÇô genellikle bir grup ak─▒ll─▒ kontrat bir araya getirilir ve kullan─▒c─▒ kat─▒l─▒m─▒ sa─člamak i├žin ak─▒ll─▒ca te┼čvikler sunulur. Bu uygulamalardan burada ayr─▒nt─▒l─▒ bahsetmeyece─čiz, fakat Uniswap DEX'in nas─▒l ├žal─▒┼čt─▒─č─▒na y├Ânelik daha fazla bilgi edinmek i├žin UniSwap Nedir ve Nas─▒l ├çal─▒┼č─▒r? makalemizi okuyabilirsiniz.

G├╝n├╝m├╝zdeki AMM tabanl─▒ DEX'ler, MetaMask ve Trust Wallet gibi c├╝zdanlarla entegre olmalar─▒yla nispeten kullan─▒c─▒ dostu olma e─čilimindedir. Fakat di─čer DEX t├╝rlerinde, al─▒m sat─▒mlar─▒n ger├žekle┼čtirilebilmesi i├žin zincir ├╝st├╝ i┼člemler yap─▒lmal─▒d─▒r.

Bu y├Ânde ├žal─▒┼čan projeler aras─▒nda daha ├Ânce bahsetti─čimiz Uniswap ve Kyber Network (Bancor protokol├╝ne ba─član─▒r) yer al─▒r ve her ikisi de ERC-20 tokenlar─▒n─▒n al─▒m sat─▒m─▒na destek verir.


DEX'lerin avantaj ve dezavantajlar─▒

Daha ├Ânceki b├Âl├╝mlerde, DEX'lerin baz─▒ avantaj ve dezavantajlar─▒ndan y├╝zeysel olarak bahsettik. ┼×imdi, bunlar─▒ daha yak─▒ndan inceleyelim.


DEX'lerin avantajlar─▒

KYC olmamas─▒

KYC/AML (M├╝┼čteri Tan─▒ ve Kara Para Aklamay─▒ ├ľnleme) uyumlulu─ču, bir├žok borsa i├žin normdur. D├╝zenlemeye y├Ânelik nedenlerden ├Ât├╝r├╝, bireylerin genellikle kimlik belgelerini ve adres ispatlar─▒n─▒ g├Ândermesi gerekir.

Bu durum kimileri i├žin gizlili─če ve kimileri i├žin de eri┼čilebilirli─če y├Ânelik bir kayg─▒ yarat─▒r. Ya elinizde ge├žerli belgeleriniz yoksa? Ya bu bilgiler bir ┼čekilde d─▒┼čar─▒ s─▒zarsa? DEX'ler izne dayal─▒ olmad─▒─č─▒ i├žin kimli─činiz hi├ž kimse taraf─▒ndan kontrol edilmez. Tek ihtiyac─▒n─▒z olan bir kripto para c├╝zdan─▒d─▒r.

Fakat DEX'lerin, merkezi bir otorite taraf─▒ndan k─▒smen y├╝r├╝t├╝lmesi durumunda baz─▒ yasal gereklilikler de ortaya ├ž─▒kar. Baz─▒ durumlarda, emir defteri merkeziyse, sunucunun yasal uyumlulu─ča sahip olmas─▒ gerekir.


Kar┼č─▒ taraf riskinin olmamas─▒

Merkeziyetsiz kripto para borsalar─▒n─▒n en ilgi ├žekici yan─▒ m├╝┼čterilerin fonlar─▒n─▒ tutmuyor olmalar─▒d─▒r. Dolay─▒s─▒yla, 2014 y─▒l─▒nda yap─▒lan Mt. Gox sald─▒r─▒s─▒ndaki gibi ├žok ciddi ihlallerde bile kullan─▒c─▒lar─▒n fonlar─▒ riske girmez ya da hassas ki┼čisel bilgiler a├ž─▒─ča ├ž─▒kmaz.


Listelenmemi┼č tokenlar

Tokenlar, merkezi borsalarda listelenmemi┼č olsalar bile arz ve talep olmas─▒ durumunda DEX'ler ├╝zerinde ├Âzg├╝rce i┼člem g├Ârebilir.


DEX'lerin dezavantajlar─▒

Kullan─▒labilirlik

Ger├žek├ži olursak, DEX'ler pek de geleneksel borsalar kadar kullan─▒c─▒ dostu de─čildir. Merkezi platformlar, blok s├╝relerinden etkilenmeyen ger├žek zamanl─▒ i┼člemler sunar. Emanete dayal─▒ olmayan c├╝zdanlara a┼čina olmayan yeni kullan─▒c─▒lar i├žin CEX'ler daha fazla hata kald─▒ran bir deneyim sunar. ┼×ifrenizi unutursan─▒z, kolayca s─▒f─▒rlayabilirsiniz. Fakat kurtarma c├╝mlenizi kaybederseniz, fonlar─▒n─▒z siber d├╝nyan─▒n derinliklerinde geri d├Ând├╝r├╝lemez ┼čekilde kaybolmu┼č olur.


─░┼člem hacimleri ve likidite

CEX'lerin i┼člem hacmi halen DEX'lerinkinin ├žok ├╝zerindedir. Muhtemelen daha da ├Ânemli bir nokta, CEX'lerin likiditesinin de genelde daha y├╝ksek olmas─▒d─▒r. Likidite, varl─▒klar─▒ mant─▒kl─▒ bir fiyattan ne kadar kolay bir ┼čekilde al─▒p satabilece─činizi ├Âl├žer. Likiditesi y├╝ksek bir piyasada al─▒┼č fiyat─▒ ve sat─▒┼č fiyat─▒ aras─▒ndaki fark d├╝┼č├╝kt├╝r, bu da al─▒c─▒ ve sat─▒c─▒lar aras─▒ndaki rekabetin y├╝ksek oldu─čunu g├Âsterir. Likit olmayan bir piyasada ise varl─▒─č─▒ mant─▒kl─▒ bir fiyattan al─▒p satmaya istekli birilerini bulman─▒z daha zordur.

DEX'ler halen nispeten daha k├╝├ž├╝k bir gruba hizmet etmektedir, bu nedenle i┼člem yapmak istedi─činiz kripto varl─▒klar i├žin her zaman arz ve talep olmayabilir. Kullanmak istedi─činiz i┼člem ├žiftlerini bulamayabilir ya da bulsan─▒z bile adil bir fiyattan i┼člem yapamayabilirsiniz.


─░┼člem ├╝cretleri

DEX'lerdeki i┼člem ├╝cretleri her zaman daha y├╝ksek de─čildir, ama ├Âzellikle a─č─▒n t─▒kand─▒─č─▒ zamanlarda ya da zincir ├╝st├╝ bir emir defteri kullan─▒yorsan─▒z ├╝cretler daha y├╝ksek olabilir.


Son d├╝┼č├╝nceler

Y─▒llar i├žinde bir├žok merkeziyetsiz borsa ortaya ├ž─▒kt─▒ ve bunlar─▒n her biri kullan─▒c─▒ deneyimini daha sorunsuz hale getirmek ve daha g├╝├žl├╝ al─▒m sat─▒m platformlar─▒ in┼ča etmek i├žin bir ├Ânceki giri┼čimler ├╝zerinde de─či┼čiklikler yapt─▒. En nihayetinde buradaki ana fikir, kendine egemenlik bak─▒┼č a├ž─▒s─▒yla son derece uyumlu gibi g├Âz├╝k├╝yor: kripto paralarda da kullan─▒c─▒lar─▒n ├╝├ž├╝nc├╝ bir tarafa g├╝venmesi gerekmiyor.

DeFi'nin y├╝kseli┼čiyle, Ethereum tabanl─▒ DEX'lerin kullan─▒m─▒ da h─▒zla artt─▒. Bu ivme devam ederse, t├╝m sekt├Âr genelinde teknoloji anlam─▒nda daha fazla inovasyon g├Ârmemiz ├žok olas─▒.