Piyasa D├Âng├╝lerinin Psikolojisi
Ana sayfa
Makaleler
Piyasa D├Âng├╝lerinin Psikolojisi

Piyasa D├Âng├╝lerinin Psikolojisi

Ba┼člang─▒├ž Seviyesi
Yay─▒nlanma: Oct 14, 2019G├╝ncellenme: Nov 16, 2023
7m

Piyasa psikolojisi nedir?

Piyasa psikolojisi, piyasa hareketlerinin kat─▒l─▒mc─▒lar─▒n duygusal durumlar─▒n─▒ yans─▒tt─▒─č─▒ (ya da bu durumlardan etkilendi─či) fikridir. Ekonomik kararlar─▒n al─▒nmas─▒nda etkili olan ├že┼čitli etmenleri inceleyen disiplinler aras─▒ bir alan olan davran─▒┼čsal ekonominin ba┼čl─▒ca konular─▒ndan biridir.

Bir├žok ki┼či, finansal piyasalardaki de─či┼čimlerin arkas─▒ndaki ba┼čl─▒ca g├╝c├╝n duygular oldu─čuna inan─▒r. Ve genel olarak de─či┼čim halindeki yat─▒r─▒mc─▒ duygular─▒ da psikolojik piyasa d├Âng├╝leri ad─▒ndaki kavram─▒ meydana getirir.

K─▒sacas─▒ piyasa duyarl─▒l─▒─č─▒, yat─▒r─▒mc─▒lar─▒n ve tacirlerin bir varl─▒─č─▒n fiyat hareketlerine y├Ânelik genel duygular─▒d─▒r. Piyasa duyarl─▒l─▒─č─▒ pozitif oldu─čunda ve fiyatlar devaml─▒ olarak y├╝kseldi─činde bir bo─ča trendi oldu─ču (genellikle bo─ča piyasas─▒ olarak adland─▒r─▒l─▒r) s├Âylenir. Bunun tersine ise ay─▒ piyasas─▒ ad─▒ verilir ve fiyatlarda devam eden bir d├╝┼č├╝┼č s├Âz konusudur.

Yani duyarl─▒l─▒k, bir finansal piyasa i├žindeki t├╝m tacirlerin ve yat─▒r─▒mc─▒lar─▒n bireysel g├Âr├╝┼člerinden ve duygular─▒ndan meydana gelir. Bir di─čer bak─▒┼č a├ž─▒s─▒ da duyarl─▒l─▒─č─▒n, piyasa kat─▒l─▒mc─▒lar─▒n─▒n genel duygular─▒n─▒n bir ortalamas─▒ oldu─čudur.┬á

Fakat t├╝m gruplarda oldu─ču gibi burada da tek bir fikir bask─▒n de─čildir. Piyasa psikolojileri teorilerine g├Âre bir varl─▒─č─▒n fiyat─▒, kendisi de dinamik olan genel piyasa duyarl─▒l─▒─č─▒na g├Âre s├╝rekli de─či┼čim g├Âsterme e─čilimindedir. Aksi takdirde ba┼čar─▒l─▒ al─▒m sat─▒mlar yapmak ├žok daha zor hale gelir.┬á

Uygulamada, piyasa y├╝kseldi─činde bunun sebebi muhtemelen tacirler aras─▒ndaki daha olumlu yakla┼č─▒m ve daha y├╝ksek g├╝vendir. Pozitif piyasa duyarl─▒l─▒─č─▒ talebin artmas─▒na ve arz─▒n azalmas─▒na sebep olur. Bunun kar┼č─▒l─▒─č─▒nda, y├╝kselen talep yakla┼č─▒m─▒n daha da g├╝├žlenmesine neden olabilir. Benzer ┼čekilde, g├╝├žl├╝ bir a┼ča─č─▒ trend, talebi azaltan ve mevcut arz─▒ y├╝kselten negatif bir duyarl─▒l─▒k meydana getirir.

 

Piyasa d├Âng├╝lerinde duygular nas─▒l de─či┼čir?

Yukar─▒ trend

T├╝m piyasalar geni┼čleme ve daralma d├Âng├╝lerinden ge├žer. Bir piyasa geni┼čleme d├Âng├╝s├╝nde oldu─čunda (bo─ča piyasas─▒) optimizm, inan├ž ve h─▒rs ortam─▒ mevcuttur. Bunlar, g├╝├žl├╝ alma hareketlerine neden olan ba┼čl─▒ca duygulard─▒r.

Piyasa d├Âng├╝leri s─▒ras─▒nda bir t├╝r d├Âng├╝sel ya da geriye d├Ân├╝k etki g├Âr├╝lmesi olduk├ža yayg─▒nd─▒r. ├ľrne─čin, fiyat y├╝kseldik├že duyarl─▒l─▒k daha pozitif hale gelir ve bu da duyarl─▒l─▒─č─▒n daha da pozitif hale gelmesini sa─člayarak piyasay─▒ daha da yukar─▒ ta┼č─▒r.

Bazen, kuvvetli h─▒rs ve inan├ž duygular─▒ piyasay─▒ bir finansal balonun ortaya ├ž─▒kabilece─či ┼čekilde ele ge├žirir. B├Âylesi bir senaryoda bir├žok yat─▒r─▒mc─▒ mant─▒k d─▒┼č─▒ hareket etmeye ba┼člar, ger├žek de─čeri g├Âzden ka├ž─▒r─▒r ve yaln─▒zca piyasan─▒n y├╝kselmeye devam edece─čine y├Ânelik inan├žlar─▒ nedeniyle bir varl─▒─č─▒ sat─▒n al─▒r.┬á

Piyasa ivmesi nedeniyle daha a├žg├Âzl├╝ ve fazla heyecana kap─▒lm─▒┼č hale gelerek, kar etmeyi umut ederler. Fiyatlar yukar─▒ y├Ânde fazla ilerledi─činde, b├Âlgesel tepe noktas─▒ yarat─▒l─▒r. Genel olarak bu nokta maksimum finansal risk noktas─▒ olarak kabul edilir.

Baz─▒ durumlarda, varl─▒klar kademeli olarak sat─▒ld─▒k├ža piyasa bir s├╝reli─čine yatay hareket sergiler. Buna da─č─▒t─▒m a┼čamas─▒ ad─▒ da verilir. Fakat, baz─▒ d├Âng├╝ler belirgin bir da─č─▒t─▒m a┼čamas─▒ sergilemez ve tepe noktaya ula┼č─▒ld─▒─č─▒ anda a┼ča─č─▒ trend ba┼člar.

A┼ča─č─▒ trend

Piyasa di─čer y├Âne d├Ânmeye ba┼člad─▒─č─▒nda a┼č─▒r─▒ mutlu ruh hali h─▒zla kay─▒ts─▒zl─▒k haline b├╝r├╝nebilir ├ž├╝nk├╝ bir├žok tacir yukar─▒ trendin sona erdi─čine inanmay─▒ reddeder. Fiyatlar d├╝┼čmeye devam ettik├že piyasa duyarl─▒l─▒─č─▒ h─▒zla negatif y├Âne kaymaya ba┼člar. Buna ├žo─ču zaman kayg─▒, inkar ve panik duygular─▒ e┼člik eder.

Bu ba─člamda kayg─▒y─▒, yat─▒r─▒mc─▒lar─▒n fiyat─▒n neden d├╝┼čt├╝─č├╝n├╝ sorgulamaya ba┼člad─▒klar─▒ an olarak tan─▒mlayabiliriz, buradan da k─▒sa s├╝re i├žinde inkar a┼čamas─▒na ge├žilir. ─░nkar a┼čamas─▒nda belirgin bir kabullenememe hali mevcuttur. Bir├žok yat─▒r─▒mc─▒ kaybeden pozisyonlar─▒n─▒ tutmak konusunda ─▒srarc─▒ olur ├ž├╝nk├╝ ya art─▒k "satmak i├žin ├žok ge├žtir" ya da "piyasan─▒n k─▒sa s├╝re i├žinde eski haline d├Ânece─čine" inan─▒rlar.

Fakat fiyatlar daha da d├╝┼čt├╝k├že, sat─▒┼č dalgas─▒ gitgide daha kuvvetli hale gelir. Bu noktada korku ve panik, piyasa kapit├╝lasyonuna neden olur (varl─▒klar─▒ tutmaya devam edenlerin pes etmeleri ve yerel dip noktaya yak─▒n bir noktada bu varl─▒klar─▒ satmalar─▒).
En nihayetinde, oynakl─▒k azald─▒k├ža a┼ča─č─▒ trend durur ve piyasa dengelenir. Genellikle, umut ve optimizm bir kez daha art─▒┼ča ge├žmeden ├Ânce piyasada yan hareketler g├Âr├╝l├╝r. Bu yan hareket d├Ânemi ayn─▒ zamanda birikim a┼čamas─▒ olarak da bilinir.

 

Yat─▒r─▒mc─▒lar piyasa psikolojisini nas─▒l kullan─▒r?

Piyasa psikolojisi teorisinin ge├žerli oldu─ču varsay─▒l─▒rsa, tacirin bu teoriyi anlamas─▒ daha karl─▒ zamanlarda pozisyonlara girmesine ve pozisyonlardan ├ž─▒kmas─▒na yard─▒mc─▒ olabilir. Piyasan─▒n genel tutumu faydal─▒ de─čildir: en y├╝ksek finansal f─▒rsatlar (al─▒c─▒ i├žin) genellikle ├žo─ču kimsenin umutsuz oldu─ču ve piyasan─▒n ├žok d├╝┼č├╝k oldu─ču zamanlard─▒r. Bunun aksine finansal risk genellikle piyasa kat─▒l─▒mc─▒lar─▒n─▒n ├žo─čunlu─čunun a┼č─▒r─▒ mutlu ve fazla kendine g├╝venli oldu─ču zamanlarda en y├╝ksek seviyededir.

Dolay─▒s─▒yla, baz─▒ tacirler ve yat─▒r─▒mc─▒lar psikolojik d├Âng├╝lerin farkl─▒ kademelerini belirlemek amac─▒yla piyasa duyarl─▒l─▒─č─▒n─▒ okumaya ├žal─▒┼č─▒r. ─░deal ko┼čullarda bu bilgiyi, panik hissi yayg─▒n oldu─čunda (d├╝┼č├╝k fiyatlar) al─▒m yapmak ve a├žg├Âzl├╝l├╝k a┼čamas─▒nda (y├╝ksek fiyatlar) sat─▒┼č yapmak i├žin kullanmalar─▒ gerekir. Uygulamada ise bu optimum noktalar─▒ belirleyebilmek olduk├ža zor bir g├Ârevdir. Yerel dip noktas─▒ olarak g├Âr├╝nen bir nokta (destek) direnemeyerek daha da d├╝┼č├╝k diplere neden olabilir.

 

Teknik analiz ve piyasa psikolojisi

Ge├žmi┼č piyasa d├Âng├╝lerine bakmak ve genel psikolojinin nas─▒l de─či┼čti─čini de─čerlendirmek kolayd─▒r. Ge├žmi┼č verileri analiz etmek hangi hareketlerin ve kararlar─▒n o d├Ânem i├žin en karl─▒ olabilece─čini ├žok net hale getirir.

Fakat, s├╝recin i├žindeyken piyasan─▒n nas─▒l de─či┼čti─čini anlamak zordur ve hatta bir sonra neler olaca─č─▒n─▒ tahmin etmek daha da zordur. Bir├žok yat─▒r─▒mc─▒, piyasan─▒n nas─▒l hareket edece─čini tahmin edebilmek i├žin teknik analiz (TA) kullan─▒r.
Bir anlamda, TA g├Âstergelerinin piyasan─▒n psikolojik durumunu ├Âl├žmeye ├žal─▒┼č─▒rken kullan─▒labilecek ara├žlar oldu─ču s├Âylenebilir. ├ľrne─čin, G├Âreceli G├╝├ž Endeksi (RSI) g├Âstergesi bir varl─▒─č─▒n ne zaman g├╝├žl├╝ bir pozitif piyasa duyarl─▒l─▒─č─▒na (├Ârn. a┼č─▒r─▒ h─▒rs) ba─čl─▒ olarak a┼č─▒r─▒ al─▒mda oldu─čunu g├Âsterebilir.
MACD de, piyasa d├Âng├╝lerinin farkl─▒ psikolojik d├Ânemlerini belirlemek i├žin kullan─▒labilecek g├Âstergelere bir ├Ârnektir. K─▒sacas─▒, g├Âstergenin do─črular─▒ aras─▒ndaki ili┼čki piyasa ivmesinin ne zaman de─či┼čece─čini g├Âsterebilir (├Ârn. al─▒m g├╝c├╝n├╝n zay─▒flamas─▒).

 

Bitcoin ve piyasa psikolojisi

2017'deki Bitcoin bo─ča piyasas─▒, piyasa psikolojisinin fiyatlar─▒ ve fiyatlar─▒n da piyasa psikolojisini nas─▒l etkiledi─činin a├ž─▒k bir ├Ârne─čidir. Bitcoin, Ocaktan Aral─▒─ča kadar yakla┼č─▒k 900 USD'den t├╝m zamanlar─▒n en y├╝ksek de─čeri olan 20.000 USD'ye kadar y├╝kseldi. Y├╝kseli┼č s─▒ras─▒nda, piyasa duyarl─▒l─▒─č─▒ gitgide daha pozitif hale geldi. Binlerce yeni yat─▒r─▒mc─▒ piyasaya girdi ve bo─ča piyasas─▒n─▒n heyecan─▒na kap─▒ld─▒. FOMO (yenilikleri ka├ž─▒rma korkusu), a┼č─▒r─▒ optimizm ve h─▒rs, fiyatlar─▒ h─▒zla y├╝kseltti, ta ki fiyatlar daha fazla y├╝kselemeyene kadar.
Trend de─či┼čimi 2017'nin sonlar─▒nda ve 2018'in ilk aylar─▒nda ba┼člad─▒. Bunu takip eden d├╝zeltme, ge├ž kat─▒lan bir├žok ki┼čiyi b├╝y├╝k miktarl─▒ kay─▒plarla kar┼č─▒ kar┼č─▒ya b─▒rakt─▒. A┼ča─č─▒ trend ba┼člad─▒─č─▒nda bile, hatal─▒ g├╝ven ve umursamazl─▒k bir├žok ki┼činin HODLing'e devam etmesine neden oldu.┬á
Birka├ž ay sonra, piyasa duyarl─▒l─▒─č─▒ son derece negatif hale geldi ve yat─▒r─▒mc─▒lar─▒n duyduklar─▒ g├╝ven t├╝m zamanlar─▒n en d├╝┼č├╝k seviyesine ula┼čt─▒. FUD (korku, belirsizlik ve ┼č├╝phe) ve panik, tepe noktaya yak─▒n fiyatlardan al─▒m yapanlar─▒n dibe yak─▒n noktalarda sat─▒┼č yapmas─▒na ve dolay─▒s─▒yla da b├╝y├╝k kay─▒plar─▒n ya┼čanmas─▒na neden oldu. Baz─▒ ki┼čiler, teknolojik olarak temelde di─čerleriyle ayn─▒ olsa da Bitcoin'e y├Ânelik b├╝y├╝k hayal k─▒r─▒kl─▒─č─▒ ya┼čad─▒. Asl─▒nda, s├╝rekli olarak geli┼čtirilmeye devam ediyordu.

 

Bili┼čsel Yanl─▒l─▒klar

Bili┼čsel yanl─▒l─▒k, insanlar─▒n ├žo─ču zaman mant─▒k d─▒┼č─▒ kararlar almalar─▒na sebep olan yayg─▒n d├╝┼č├╝nce yap─▒lar─▒d─▒r. Bu yap─▒lar hem tacirleri bireysel olarak hem de piyasay─▒ genel anlamda etkileyebilir. Yayg─▒n ├Ârneklerden birka├ž─▒ ┼čunlard─▒r:

  • Do─črulama yanl─▒l─▒─č─▒:┬ákendi inan├žlar─▒m─▒zla ├Ârt├╝┼čen bilgilere fazla de─čer verirken, bu inan├žlarla ├želi┼čen bilgileri g├Ârmezden gelme ya da dikkate almama e─čilimidir. ├ľrne─čin, bo─ča piyasas─▒ndaki yat─▒r─▒mc─▒lar olumlu haberlere daha fazla odaklan─▒rken, olumsuz haberleri ya da piyasa trendinin de─či┼čmek ├╝zere oldu─ču bilgisini g├Âz ard─▒ edebilir.

  • Kay─▒ptan ka├ž─▒nma: insanlar─▒n kazan├žlardan duyduklar─▒ keyiften daha fazla ┼čekilde kay─▒plardan korkmas─▒d─▒r, bu durum kazan├ž kay─▒pla benzer seviyede ya da daha y├╝ksek olsa bile ge├žerlidir. Di─čer bir deyi┼čle, kayb─▒n yaratt─▒─č─▒ ac─▒, kazanc─▒n yaratt─▒─č─▒ mutluluktan daha y├╝ksektir. Bu yanl─▒l─▒k, tacirlerin iyi f─▒rsatlar─▒ ka├ž─▒rmas─▒na ya da piyasa kapit├╝lasyonu d├Ânemlerinde panik sat─▒┼č─▒ yapmalar─▒na sebep olabilir.
  • Sahiplik etkisi: Bu yanl─▒l─▒k, insanlar─▒n sahip olduklar─▒ ┼čeylere, sadece m├╝lkiyet hissine ba─čl─▒ olarak fazla de─čer vermeleridir. ├ľrne─čin, bir kripto para ├žantas─▒na sahip olan bir yat─▒r─▒mc─▒ bunun coin sahibi olmamaktan daha de─čerli oldu─čunu d├╝┼č├╝n├╝r.

 

Son fikirler

Bir├žok tacir ve yat─▒r─▒mc─▒, psikolojinin piyasa fiyatlar─▒ ve d├Âng├╝leri ├╝zerinde etki sahibi oldu─ču konusunda hem fikirdir. Psikolojik piyasa d├Âng├╝leri iyi biliniyor olsa da, bunlarla ba┼ča ├ž─▒kmak her zaman kolay de─čildir. 1600'lerde Hollanda'da ya┼čanan ┬áLale ├ç─▒lg─▒nl─▒─č─▒ d├Âneminden 90'lardaki dotcom balonuna kadar, yetenekli tacirler bile kendi tav─▒rlar─▒n─▒ genel piyasa duyarl─▒l─▒─č─▒ndan ay─▒rmada zorluk ├žekerler. Yat─▒r─▒mc─▒lar, yaln─▒zca piyasa psikolojisini de─čil ayn─▒ zamanda kendi psikolojilerini ve bunun karar verme s├╝re├žlerini nas─▒l etkiledi─čini anlama zorlu g├Âreviyle kar┼č─▒ kar┼č─▒yad─▒r.