DeFi'de Likidite Havuzlar─▒ Nedir ve Nas─▒l ├çal─▒┼č─▒r?
Ana sayfa
Makaleler
DeFi'de Likidite Havuzlar─▒ Nedir ve Nas─▒l ├çal─▒┼č─▒r?

DeFi'de Likidite Havuzlar─▒ Nedir ve Nas─▒l ├çal─▒┼č─▒r?

Orta Seviye
Yay─▒nlanma: Dec 14, 2020G├╝ncellenme: Nov 6, 2023
8m

K─▒sa ├ľzet

Likidite havuzlar─▒, mevcut DeFi ekosisteminin arkas─▒ndaki temel teknolojilerden biridir.┬áOtomatik piyasa yap─▒c─▒lar (AMM), bor├ž alma-verme protokolleri,┬áyield farming, sentetik varl─▒klar, zincir ├╝st├╝ sigortalama,┬áblockchain oyunlar─▒ ve bunlar─▒n d─▒┼č─▒nda uzun bir listenin temel par├žalar─▒n─▒ olu┼čtururlar.

Altta yatan fikir kendi ba┼č─▒na son derece basittir. En temelde likidite havuzu, b├╝y├╝k bir dijital k├╝mede bir araya getirilmi┼č fonlard─▒r. ─░steyen herkesin likidite ekleyebildi─či, izne dayal─▒ olmayan bir ├ževrede bu fon k├╝mesi ile ne yapabilirsiniz? Haydi, DeFi'nin likidite havuzu fikrine dayanarak nas─▒l geli┼čti─čini inceleyelim.


Giri┼č

Merkeziyetsiz Finans (DeFi), zincir ├╝st├╝ hareketlerde b├╝y├╝k bir art─▒┼č yaratt─▒. DEX hacimleri art─▒k merkezi borsalar─▒n hacimleriyle rekabet edebilir hale geldi.┬áAral─▒k 2020 itibar─▒yla, DeFi protokollerindeki┬ákilitlenmi┼č de─čer neredeyse 15 milyar dolara ula┼čt─▒. Bu ekosistem, yeni ├╝r├╝n t├╝rleriyle s├╝rekli bir b├╝y├╝me halinde.

Peki, t├╝m bu b├╝y├╝meyi m├╝mk├╝n k─▒lan nedir? Bu ├╝r├╝nlerin tamam─▒n─▒n arkas─▒ndaki temel teknolojilerden biri de likidite havuzlar─▒d─▒r.


Likidite havuzu nedir?

Likidite havuzu, bir ak─▒ll─▒ kontrata kilitlenmi┼č fonlard─▒r. Likidite havuzlar─▒; merkeziyetsiz al─▒m sat─▒m, bor├ž verme ve ileride inceleyece─čimiz ba┼čka bir├žok i┼člevi desteklemek i├žin kullan─▒l─▒r.

Likidite havuzlar─▒,┬áUniswap gibi bir├žok merkeziyetsiz borsan─▒n (DEX) bel kemi─čidir. Likidite sa─člay─▒c─▒ (LP) ad─▒ndaki kullan─▒c─▒lar, bir piyasa olu┼čturmak i├žin e┼čit de─čerdeki iki token─▒ bir havuza ekleyebilir. Fonlar─▒n─▒ sunmalar─▒ kar┼č─▒l─▒─č─▒nda, havuzlar─▒nda yap─▒lan i┼člemlerden al─▒nan ├╝cretlerden kazan─▒rlar. Kazan├žlar─▒, toplam likiditedeki paylar─▒yla do─čru orant─▒l─▒d─▒r.

─░steyen herkes likidite sa─člay─▒c─▒ olabilece─či i├žin AMM'ler piyasay─▒ daha eri┼čilebilir hale getirmi┼čtir.

Likidite havuzlar─▒n─▒ ilk kullanan protokollerden biri Bancor'dur, fakat Uniswap'─▒n pop├╝lerle┼čmesiyle kavram daha fazla ilgi ├žekmeye ba┼člam─▒┼čt─▒r. Ethereum ├╝zerinde likidite havuzlar─▒n─▒ kullanan di─čer pop├╝ler borsalar aras─▒nda┬áSushiSwap,┬áCurve ve Balancer yer al─▒r. Bu platformlardaki likidite havuzlar─▒,┬áERC-20 tokenlar─▒n─▒ i├žerir.┬áBinance Smart Chain (BSC) ├╝zerindeki benzer borsalar ise┬áPancakeSwap,┬áBakerySwap ve┬áBurgerSwap't─▒r. Bu platformlarda┬áBEP-20 tokenlar kullan─▒l─▒r.


Likidite havuzu ve emir defteri fark─▒

Likidite havuzlar─▒n─▒n hangi a├ž─▒lardan farkl─▒ oldu─čunu anlamak i├žin ├Âncelikle elektronik al─▒m sat─▒m─▒n temel yap─▒ ta┼č─▒ olan emir defterini incelemek gereklidir. En basit haliyle emir defteri, belirli bir piyasa i├žin ┼ču anda a├ž─▒k olan emirlerin topland─▒─č─▒ yerdir.

Emirleri birbirine e┼čleyen sisteme┬áe┼čleme motoru ad─▒ verilir. E┼čleme motoruyla birlikte emir defteri, t├╝m merkezi borsalar─▒n (CEX) temelini olu┼čturur. Bu model, verimli bir takas s├╝reci i├žin ├žok kullan─▒┼čl─▒d─▒r ve kompleks finans piyasalar─▒n─▒n olu┼čturulmas─▒na imkan tan─▒m─▒┼čt─▒r.

Fakat DeFi al─▒m sat─▒m─▒, fonlar─▒ tutan merkezi bir taraf olmadan, i┼člemlerin ┬ázincir ├╝zerinde ger├žekle┼čtirilmesini i├žerir. Emir defterleri s├Âz konusu oldu─čunda bu durum sorun te┼čkil eder. Emir defteriyle kurulan her etkile┼čim bir gas ├╝cretinin ├Âdenmesini gerektirir, bu da al─▒m sat─▒m yapmay─▒ ├žok daha pahal─▒ hale getirir.

Bu ayn─▒ zamanda, al─▒m sat─▒m ├žiftlerine likidite sa─člayan ki┼čiler olan┬ápiyasa yap─▒c─▒lar─▒n i┼čini de son derece masrafl─▒ hale getirir. Fakat her ┼čeyin ├Âtesinde bir├žok blockchain, her g├╝n milyarlarca dolar─▒n al─▒n─▒p sat─▒lmas─▒ i├žin gerekli zincir etkinli─čini idare edemez.

Bu da Ethereum gibi bir blockchain ├╝zerinde zincir ├╝st├╝ emir defteri kullanarak al─▒m sat─▒m yapman─▒n, uygulama a├ž─▒s─▒ndan imkans─▒z oldu─ču anlam─▒na gelir.┬áYan zincirleri ya da┬ákatman iki ├ž├Âz├╝mlerini kullanabilirsiniz (bu ├ž├Âz├╝mler geli┼čtirilme a┼čamas─▒nd─▒r). Fakat a─č, mevcut haliyle b├Âylesi bir i┼člem hacmini kald─▒ramaz.

Devam etmeden ├Ânce, zincir ├╝st├╝ emir defterleriyle son derece iyi bir ┼čekilde ├žal─▒┼čan DEX'ler┬áoldu─čunu belirtmemiz de gerekir.┬áBinance DEX, Binance Chain ├╝zerine in┼ča edilmi┼čtir ve ├Âzellikle de h─▒zl─▒ ve ucuz al─▒m sat─▒mlar i├žin tasarlanm─▒┼čt─▒r. Bir di─čer ├Ârnek ise┬áSolana blockchaini ├╝zerinde in┼ča edilmekte olan Project Serum'dur.

Yine de kripto d├╝nyas─▒ndaki bir├žok varl─▒─č─▒n Ethereum ├╝zerinde oldu─ču d├╝┼č├╝n├╝ld├╝─č├╝nde, bir t├╝r┬á├žapraz zincir k├Âpr├╝s├╝ kullanmad─▒─č─▒n─▒z s├╝rece bu varl─▒klar─▒ di─čer a─člarda al─▒p satamazs─▒n─▒z.


Likidite havuzlar─▒ nas─▒l ├žal─▒┼č─▒r?

Otomatik piyasa yap─▒c─▒lar (AMM) oyunun kurallar─▒n─▒ de─či┼čtirmi┼čtir. AMM'in ortaya ├ž─▒kmas─▒, bir emir defteri olmadan zincir ├╝zerinde al─▒m sat─▒m yapmaya imkan tan─▒yan ├Ânemli bir inovasyondur. Al─▒m sat─▒m yapmak i├žin do─črudan bir kar┼č─▒ tarafa ihtiya├ž duyulmad─▒─č─▒ndan, kullan─▒c─▒lar emir defteri borsalar─▒nda muhtemelen olduk├ža az bir likiditeye sahip olacak token ├žiftlerinde pozisyonlara girip ├ž─▒kabilir.

Emir defteri kullanan bir borsay─▒, al─▒c─▒ ve sat─▒c─▒lar─▒n emir defteri arac─▒l─▒─č─▒yla ba─čland─▒─č─▒ e┼čler aras─▒ bir platform olarak d├╝┼č├╝nebilirsiniz. ├ľrne─čin Binance DEX'te al─▒m sat─▒m yapmak, i┼člemler do─črudan kullan─▒c─▒ c├╝zdanlar─▒ aras─▒nda ger├žekle┼čti─činden┬áe┼čler aras─▒d─▒r.

AMM kullanarak al─▒m sat─▒m yapmak ise farkl─▒d─▒r. AMM'de al─▒m sat─▒m yapmay─▒,┬áe┼č-s├Âzle┼čme aras─▒ olarak d├╝┼č├╝nebilirsiniz.

Daha ├Ânce de bahsetti─čimiz gibi likidite havuzu, likidite sa─člay─▒c─▒lar taraf─▒ndan bir ak─▒ll─▒ kontrata yat─▒r─▒lm─▒┼č bir grup fondur. AMM'de bir i┼člem ger├žekle┼čtirece─činizde, geleneksel anlamda bir kar┼č─▒ tarafla etkile┼čim kurmazs─▒n─▒z. Bunun yerine, likidite havuzundaki likiditeye kar┼č─▒ i┼člem yapars─▒n─▒z. Al─▒c─▒n─▒n sat─▒n al─▒m yapmas─▒ i├žin o anda bir sat─▒c─▒n─▒n bulunmas─▒ gerekmez. Havuzda yeterli likidite varsa i┼člem tamamlanabilir.

Uniswap'tan bir coin alaca─č─▒n─▒z zaman, kar┼č─▒n─▒zda geleneksel anlamda bir sat─▒c─▒ yoktur. Bunun yerine hareketleriniz, havuzda olan biteni idare eden bir algoritma taraf─▒ndan idare edilir. Buna ek olarak bu algoritma, havuzda yap─▒lan al─▒m sat─▒mlara ba─čl─▒ olarak fiyat─▒ da belirler. Bu s├╝recin nas─▒l i┼čledi─či hakk─▒nda daha fazla bilgi edinmek isterseniz,┬áAMM makalemizi okuyabilirsiniz.

Tabi ki bir likidite kayna─č─▒ olmal─▒d─▒r ve isteyen herkes likidite sa─člay─▒c─▒ olabilir. B├Âylece likidite sunan herkes, bir a├ž─▒dan kar┼č─▒ taraf haline gelir. Fakat havuzu y├Âneten s├Âzle┼čmeyle etkile┼čim halinde oldu─čunuz i├žin buradaki kar┼č─▒ taraf emir defteri modeliyle ayn─▒ de─čildir.


Likidite havuzlar─▒ ne i├žin kullan─▒l─▒r?

┼×u ana kadar ├žo─čunlukla, likidite havuzlar─▒n─▒n en pop├╝ler kullan─▒m─▒ olan AMM'lerden bahsettik. Fakat daha ├Ânce de bahsetti─čimiz gibi likidite havuzu olu┼čturmak son derece basit bir kavramd─▒r, dolay─▒s─▒yla bu havuzlar bir├žok farkl─▒ yoldan kullan─▒labilir.

Bunlardan biri de yield farming ya da likidite madencili─čidir. Likidite havuzlar─▒, kullan─▒c─▒lar─▒n fonlar─▒n─▒ havuzlara ekledi─či ve daha sonra bu fonlar─▒n getiri olu┼čturmas─▒ i├žin kullan─▒ld─▒─č─▒┬áyearn gibi otomatik getiri olu┼čturucu platformlar─▒n da temelini olu┼čturur.

Yeni tokenlar─▒ do─čru ki┼čilere da─č─▒tmak, kripto projeleri i├žin ├žok zor bir sorundur. Likidite madencili─či, bunun i├žin en ba┼čar─▒l─▒ yakla┼č─▒mlardan biri haline gelmi┼čtir. Tokenlar, likidite havuzuna tokenlar─▒n─▒ ekleyen kullan─▒c─▒lara algoritmik olarak da─č─▒t─▒l─▒r. Daha sonra, yeni ├ž─▒kar─▒lan tokenlar da her bir kullan─▒c─▒ya havuzdaki paylar─▒yla do─čru orant─▒l─▒ olarak da─č─▒t─▒l─▒r.

Bunlar, di─čer likidite havuzlar─▒ndaki┬áhavuz tokenlar─▒ adl─▒ ba┼čka tokenlar bile olabilir. ├ľrne─čin, Uniswap'a likidite sunuyor ya da┬áCompound'a fon bor├ž veriyorsan─▒z, havuzdaki pay─▒n─▒z─▒ temsil eden tokenlar al─▒rs─▒n─▒z. Bu tokenlar─▒ ba┼čka bir havuza yat─▒rabilir ve getiri elde edebilirsiniz. Bu zincirler, protokollerin di─čer protokole ait havuz tokenlar─▒n─▒ kendi ├╝r├╝nlerine entegre edebilmesi nedeniyle son derece karma┼č─▒k olabilir.

Y├Âneti┼čimi, bir kullan─▒m alan─▒ olarak da d├╝┼č├╝nebiliriz. Baz─▒ durumlarda, resmi bir y├Âneti┼čim ├Ânerisini hayata ge├žirmek i├žin token oyu e┼či─či ├žok y├╝ksektir. Bunun yerine fonlar bir havuzda bir araya getirilirse, kullan─▒c─▒lar protokol i├žin ├Ânemli oldu─čunu d├╝┼č├╝nd├╝kleri ortak bir amac─▒ birlikte destekleyebilir.

Geli┼čmekte olan bir di─čer DeFi sekt├Âr├╝ ise ak─▒ll─▒ kontrat riskine kar┼č─▒ sigortad─▒r. Bu uygulamalar─▒n ├žo─ču da likidite havuzlar─▒n─▒ kullan─▒r.

Likidite havuzlar─▒n─▒n bir di─čer ├žok yeni kullan─▒m─▒ ise┬ás─▒n─▒flara ay─▒rmad─▒r. Bu kavram geleneksel finanstan gelir ve finansal ├╝r├╝nleri risk ve getirilerine g├Âre s─▒n─▒fland─▒rmay─▒ i├žerir. Tahmin edebilece─činiz gibi bu ├╝r├╝nler, likidite sa─člay─▒c─▒lar─▒n ki┼čiselle┼čtirilmi┼č risk ve getiri profilleri aras─▒ndan se├žim yapmas─▒na imkan tan─▒r.

Blockchain ├╝zerinde sentetik varl─▒klar ├ž─▒karmak i├žin de likidite havuzlar─▒ kullan─▒l─▒r. Bir likidite havuzuna teminat ekleyip, bunu g├╝venilir bir┬áoracle'a ba─člarsan─▒z, istedi─činiz herhangi bir varl─▒─ča endekslenmi┼č bir sentetik token yaratm─▒┼č olursunuz. Asl─▒nda, ger├žekte bunu yapmak biraz daha karma┼č─▒kt─▒r, fakat altta yatan ana fikir bu kadar basittir.

Kullan─▒m alanlar─▒na ba┼čka neleri dahil edebiliriz? Muhtemelen likidite havuzlar─▒ i├žin hen├╝z ke┼čfedilmemi┼č ba┼čka bir├žok kullan─▒m alan─▒ daha vard─▒r ve bundan sonras─▒ DeFi geli┼čtiricilerinin yarat─▒c─▒l─▒─ča ba─čl─▒d─▒r.


Ô×č┬áKripto para d├╝nyas─▒na girmek mi istiyorsunuz? Binance'ten Bitcoin (BTC) sat─▒n alabilirsiniz!


Likidite havuzlar─▒n─▒n riski

Bir AMM'e likidite sunuyorsan─▒z, ge├žici kay─▒p kavram─▒n─▒n da fark─▒nda olmal─▒s─▒n─▒z. En yal─▒n haliyle ge├žici kay─▒p,┬áHODLing yapmak yerine bir AMM'e likidite sundu─čunuzda dolar baz─▒nda u─črayaca─č─▒n─▒z kay─▒pt─▒r.

Bir AMM'e likidite sunarsan─▒z, muhtemelen ge├žici kay─▒p riskine de maruz kalm─▒┼č olursunuz. Bu kay─▒p bazen ├žok d├╝┼č├╝k, bazen de ├žok y├╝ksek olabilir. ─░ki tarafl─▒ bir likidite havuzuna fon eklemeyi d├╝┼č├╝n├╝yorsan─▒z, bu konu ├╝zerine┬ámakalemizi okuman─▒z─▒ ├Âneririz.

Dikkat edilmesi gereken bir di─čer konu ise ak─▒ll─▒ kontrat riskleridir. Likidite havuzuna fon yat─▒rd─▒─č─▒n─▒zda, bu fonlar havuzda kal─▒r. Yani teknik olarak fonlar─▒n─▒z─▒ tutan bir arac─▒ olmasa da kontrat─▒n kendisi, bu fonlar─▒n emanet edildi─či yer olarak d├╝┼č├╝n├╝lebilir. Bir yaz─▒l─▒m hatas─▒ varsa ya da ├Ârne─čin bir┬áfla┼č kredi arac─▒l─▒─č─▒yla sald─▒r─▒ d├╝zenlenirse, fonlar─▒n─▒z─▒ kaybedebilirsiniz.

Bunun d─▒┼č─▒nda, geli┼čtiricilerin havuz y├Âneti┼čimi kurallar─▒n─▒ de─či┼čtirmeye izni oldu─ču projelere de dikkatle yakla┼čman─▒z gerekir. Bazen, geli┼čtiricilerde bir y├Ânetici anahtar─▒ olabilir ya da ak─▒ll─▒ kontrat koduna bir ┼čekilde ayr─▒cal─▒kl─▒ eri┼čim sa─čl─▒yor olabilirler. Bu da geli┼čtiricilerin, havuzdaki fonlar─▒n kontrol├╝n├╝ ele ge├žirmek gibi k├Ât├╝ niyetli bir giri┼čimde bulunmas─▒na imkan tan─▒yabilir. Likidite havuzlar─▒n─▒n s─▒f─▒rlanmas─▒ (rug pull) ve ├ž─▒k─▒┼č doland─▒r─▒c─▒l─▒klar─▒ndan m├╝mk├╝n oldu─čunca ka├ž─▒nmak i├žin┬áDeFi doland─▒r─▒c─▒l─▒klar─▒ makalemizi okuyabilirsiniz.


Son d├╝┼č├╝nceler

Likidite havuzlar─▒, mevcut DeFi teknolojisi d├╝nyas─▒n─▒n arkas─▒ndaki temel teknolojilerden biridir. Merkeziyetsiz al─▒m sat─▒m, bor├ž verme, getiri olu┼čturma ve benzeri bir├žok ┼čeye imkan tan─▒rlar. Bu ak─▒ll─▒ kontratlar, DeFi'nin neredeyse t├╝m b├Âl├╝mlerini desteklemektedir ve y├╝ksek ihtimalle de bunu yapmay─▒ s├╝rd├╝recektir.