Czym jest pieni膮dz?
Strona G艂贸wna
Artyku艂y
Czym jest pieni膮dz?

Czym jest pieni膮dz?

Pocz膮tkuj膮cy
Opublikowane Jun 29, 2020Zaktualizowane Dec 28, 2022
9m

Spis Tre艣ci


Wprowadzenie

Pieni膮dze s膮 bez w膮tpienia jedn膮 z najwa偶niejszych kreacji wsp贸艂czesnej cywilizacji. Od tysi膮cleci s艂u偶膮 one jako j臋zyk warto艣ci, kt贸ry u艂atwia handel mi臋dzy osobami i pozwala im przechowywa膰 warto艣膰 swojej pracy.

Og贸lnie rzecz bior膮c definicja pieni膮dza to co艣, co jest powszechnie akceptowane jako forma p艂atno艣ci za dobra i us艂ugi. Spo艂ecze艅stwa na ca艂ym 艣wiecie stworzy艂y wiele rodzaj贸w pieni臋dzy 鈥 tak wiele, 偶e ci臋偶ko jest je 艂adnie skategoryzowa膰.聽

W tym artykule b臋dziemy omawia膰 pieni膮dz towarowy, reprezentatywny i fiducjarny.聽


Przed er膮 pieni膮dza: barter

Barter odnosi si臋 do aktu wymiany d贸br lub us艂ug za inne dobra b膮d藕 us艂ugi. Co ciekawe, mo偶na zaobserwowa膰 to nawet w przyrodzie. Gatunki w kr贸lestwach zwierz膮t i ro艣lin wesz艂y w nieoficjaln膮 umow臋 鈥聽symbioz臋聽鈥 w kt贸rej to obie strony czerpi膮 korzy艣ci z tej akcji. Dla przyk艂adu drzewa akacji rogatej oferuj膮 pokarm i schronienie mr贸wkom, kt贸re w zamian za to chroni膮 drzewo przed paso偶ytami. Zebry i nosoro偶ce oczyszczaj膮 si臋 z kleszczy dzi臋ki ptakom, kt贸re 偶ywi膮 si臋 tymi paso偶ytami i zjadaj膮 je z ich sk贸ry.

Oczywi艣cie ludzko艣膰 posiada o wiele bardziej zaawansowany system warto艣ci, ni偶 wy偶ej wymienione gatunki. Na d艂ugo przed pojawieniem si臋 pieni臋dzy w formie, kt贸r膮 znamy dzisiaj, handlowali艣my ze sob膮 wymieniaj膮c si臋 towarem za towar.

To najprostsza forma handlu. Za艂贸偶my, 偶e jeste艣 w posiadaniu p艂aszczu, a twoja s膮siadka ma jab艂ka. Jej jest zimno, a ty jeste艣 g艂odny. Tak偶e oddajesz jej sw贸j p艂aszcz w zamian za dwadzie艣cia jab艂ek. Teraz ka偶de z was ma to, czego potrzebuje.

Niestety to nie mo偶e by膰 zawsze takie proste. Prawdopodobnie ju偶 nied艂ugo b臋dziesz chcia艂 wi臋cej jab艂ek, a p艂aszcz wystarczy twojej s膮siadce na par臋 lat. Pewnie nie b臋dzie znowu chcia艂a z tob膮 handlowa膰. Ona te偶 mo偶e znale藕膰 si臋 w niefortunnej sytuacji 鈥 powiedzmy, 偶e potrzebuje benzyny, ale w艂a艣ciciel stacji benzynowej jest uczulony na jab艂ka, wi臋c i tu do handlu nie dojdzie.

Ten fenomen znany jest w ekonomii jako zbie偶no艣膰 potrzeb. Barter dzia艂a tylko wtedy, gdy ty jeste艣 w posiadaniu czego艣, czego potrzebuje druga strona i vice versa. Gdy potrzeby dw贸ch stron nie s膮 zgodne, nie mo偶e doj艣膰 do barteru.


Pieni膮dz towarowy

Towary warto艣ciowe to surowe materia艂y, kt贸re s膮 przydatne w pewien spos贸b (niekt贸re mog膮 mie膰 warto艣膰 wewn臋trzn膮). Ta definicja opisuje szeroki zakres rzeczy 鈥 od metali takich jak z艂oto, srebro i mied藕, po rzeczy takie jak pszenica, kawa i ry偶.

Tak wi臋c u偶ywanie pieni臋dzy towarowych polega na u偶ywaniu towar贸w warto艣ciowych jako waluty. Dzisiaj pewnie mia艂by艣 problem pr贸buj膮c kupi膰 co艣 za rop臋 w twoim lokalnym sklepie, ale istniej膮 niezliczone ilo艣ci przypadk贸w w historii, w kt贸rych to surowce by艂y u偶ywane jako waluta.

Dla przyk艂adu tyto艅 zosta艂 ustanowiony legalnym 艣rodkiem p艂atniczym w Wirginii w 17 wieku. Nick Szabo opisuje szczeg贸艂owo w swoim wp艂ywowym eseju Shelling Out: The Origins of Money przypadek, w kt贸rym pierwotne plemiona ameryka艅skie u偶ywa艂y wampum (koraliki wykonane z muszli) i skorupek do prowadzenia handlu. Tak samo jak w Wirginii, ten 艣rodek p艂atniczy s艂u偶y艂 przez dekady.

Na pierwszy rzut oka handel towarami warto艣ciowymi nie r贸偶ni si臋 zbytnio od barteru. Koniec ko艅c贸w, je偶eli chcesz sprzeda膰 ksi膮偶k臋 za worek ry偶u, nie robisz czasem tego samego, co w poprzednim przyk艂adzie?

Patrz膮c w prosty spos贸b, tak, ale pieni膮dz towarowy s艂u偶y jako 艣rodek wymiany. W tym scenariuszu oczekujesz, 偶e ry偶 b臋dzie akceptowany jako 艣rodek p艂atno艣ci za dobra i us艂ugi w wielu miejscach i u wielu os贸b. Tak wi臋c w odr贸偶nieniu od ekonomii barterowej, w kt贸rej to wymieniasz dobra i us艂ugi na inne dobra i us艂ugi, ry偶 staje si臋 atrakcyjnym 艣rodkiem wymiany przy wielu okazjach.
Przez to te偶 powiniene艣 obliczy膰, ile twoja ksi膮偶ka jest warta w zale偶no艣ci od tego, co mo偶esz kupi膰 za otrzymany ry偶. Akceptujesz ry偶 nie koniecznie z racji, 偶e masz zamiar go zje艣膰, ale gdy偶 mo偶esz go wymieni膰 na inne towary. Z tej racji towar omawiany w tym przyk艂adzie mo偶e s艂u偶y膰 jako jednostka warto艣ci 鈥 co艣, czego u偶ywasz, by wyceni膰 inne dobra. W takim 艣wiecie, ilo艣膰 pieni臋dzy, jak膮 zap艂acisz za worek kawy mo偶e by膰 r贸wnie dobrze wyra偶ona w kilogramach ry偶u.
Pieni膮dz towarowy omija problem zbie偶no艣ci potrzeb wyst臋puj膮cy przy barterze. Jest tak, poniewa偶 pieni膮dz towarowy mo偶esz wykorzysta膰 w przysz艂o艣ci podczas innej transakcji.
Drogocenne metale takie jak z艂oto i srebro s膮 prawdopodobnie najbardziej znanymi przyk艂adami pieni膮dza towarowego. Z艂oto utrzymuje t膮 pozycje od setek lat i u偶ywa si臋 go zar贸wno jako pieni膮dza, jak i materia艂u przemys艂owego. Nawet dzi艣 z艂ote monety s膮 uwa偶ane za kluczowy 艣rodek przetrzymywania warto艣ci. Inwestorzy zamieniaj膮 swoje bogactwo na drogocenne metale, by mie膰 do niego dost臋p w przysz艂o艣ci. Istnieje wiele powod贸w, dla kt贸rych z艂oto jest domy艣lnym wyborem w tej kwestii 鈥 w funkcje pieni膮dza zag艂臋biamy si臋 dalej w artykule Czy Bitcoin jest 艢rodkiem Przetrzymywania Warto艣ci?

Surowce nie odesz艂y od nas na zawsze. Jednak nie spe艂niaj膮 ju偶 formy waluty, gdy偶 zosta艂y zast膮pione przez inne rodzaje pieni膮dza.


Pieni膮dz reprezentatywny

Pieni膮dz towarowy by艂 z pewno艣ci膮 krokiem w prz贸d w por贸wnaniu z systemem barterowym, jednak i ten pomys艂 ma swoje wady, g艂贸wnie zwi膮zane z wygod膮. Prawd膮 jest, 偶e mo偶esz zmie艣ci膰 kilka z艂otych i srebrnych monet w swojej kieszeni, by dokona膰 ma艂ej transakcji, jednak ta idea nie najlepiej si臋 skaluje.

Wyobra偶asz sobie wykonywa膰 dzisiaj 艣rednie lub du偶e transakcje za pomoc膮 monet? By da膰 dobry przyk艂ad, wyobra藕 sobie, 偶e chcesz zakupi膰 bitcoiny za oko艂o 8,000 euro. Musia艂by艣 wtedy zabra膰 ze sob膮 oko艂o 60kg monet o nominale jednego euro.

Po pieni膮dzu towarowym nasta艂a era pieni膮dza reprezentatywnego 鈥 o wiele bardziej przeno艣na alternatywa, kt贸ra by艂a pokryta przez towary warto艣ciowe. Ten typ pieni膮dza pojawi艂 si臋 w wielu formach na ca艂ym 艣wiecie. Generalnie rzecz bior膮c, centralny producent wypuszcza certyfikaty, kt贸re mog膮 by膰 wymienione na okre艣lone ilo艣ci danego towaru warto艣ciowego.

Zamiast nosi膰 ze sob膮 kilogramy srebra, mo偶esz trzyma膰 par臋 papierk贸w, kt贸re s膮 dowodem, 偶e jeste艣 w ich posiadaniu. W dowolnym momencie jeste艣 w stanie p贸j艣膰 do producenta papieru i odebra膰 faktyczne srebro. Alternatywnie mo偶esz te偶 da膰 ten papier komu艣 innemu w formie p艂atno艣ci, by to on sta艂 si臋 w艂a艣cicielem tego srebra. Je偶eli bliskie s膮 tobie stablecoiny, to zasadniczo dzia艂aj膮 one na tej samej zasadzie.
Mimo 偶e zdarzaj膮 si臋 przypadki, w kt贸rych prywatne firmy s膮 producentami pieni膮dza reprezentatywnego, na wi臋ksz膮 skal臋 robi膮 to banki centralne. Prawdopodobnie jest ci znany standard z艂ota, czyli polityka przyj臋ta przez wiele rz膮d贸w, dzi臋ki kt贸rej narodowe waluty by艂y pokryte w z艂ocie. Mo偶e si臋 to dzisiaj wydawa膰 dziwne, ale jeszcze nieca艂e sto lat temu mog艂e艣 zabra膰 swoje papierowe pieni膮dze do banku i odebra膰 r贸wnowarto艣膰 w metalu szlachetnym.
Z punktu ekonomicznego ma to swoje zalety. Na tyle znacz膮ce, 偶e do dzi艣 stosuje si臋 termin standard z艂ota, by okre艣li膰 co艣, co sprawuje si臋 lepiej ni偶 jego alternatywy. Pierwsz膮 zalet膮 jest to, 偶e podczas gdy mo偶liwo艣ci interwencyjne rz膮du si臋 zwi臋kszaj膮, waluta nie mog艂a w szybki spos贸b straci膰 swojej warto艣ci z racji inflacji. Rz膮d nie m贸g艂 wydrukowa膰 wi臋cej banknot贸w, ni偶 m贸g艂 pokry膰 鈥 a przynajmniej w teorii. Niestety da艂o to 艂atw膮 okazj臋 bankom, by prowadzi膰 polityk臋 rezerwy cz膮stkowej, przez co mog艂y one tworzy膰 wi臋cej banknot贸w, ni偶 pozwala艂o na to przetrzymywane z艂oto.

Standard z艂ota pozwoli艂 osobom dokonywa膰 transakcje z艂otem, bez konieczno艣ci i niewygody noszenia ze sob膮 ci臋偶kich work贸w metali, oraz konieczno艣ci dzielenia ich, by dokona膰 p艂atno艣ci.

Kolejn膮 zalet膮 tego systemu jest to, 偶e z艂oto od zawsze by艂o i jest rozpoznawaln膮 form膮 pieni膮dza na skal臋 艣wiatow膮. Je偶eli lokalna ekonomia bazuje na z艂ocie, dany kraj jest w stanie handlowa膰 z innymi narodowo艣ciami z ca艂ego 艣wiata dzi臋ki niemu.



Szukasz sposobu na rozpocz臋cie swojej przygody z kryptowalutami? Dzi臋ki Binance kupisz pierwsze bitcoiny w prosty i bezpieczny spos贸b!



Pieni膮dz fiducjarny

Pieni膮dz reprezentatywny nie jest ju偶 dominuj膮c膮 form膮 pieni膮dza. 艢mier膰 standardu z艂ota przynios艂a nowa typ pieni膮dza, kt贸ry zaakceptowa艂 ca艂y 艣wiat 鈥 taki, kt贸ry jest w pe艂ni niezale偶ny od towar贸w warto艣ciowych.

W skr贸cie, pieni膮dze fiducjarne s膮 wydawane przez rz膮d (termin wywodzi si臋 z 艂aciny i oznacza z dekretu). Dolary ameryka艅skie, meksyka艅ski pesos, japo艅ski yen i rupia indyjska s膮 przyk艂adami pieni膮dza fiducjarnego.

Warto艣膰 pieni膮dza fiducjarnego jest silnie zale偶na od decyzji rz膮du i bank贸w centralnych. W swoim za艂o偶eniu, pieni膮dze fiducjarne to kawa艂ek papieru, kt贸ry ma warto艣膰 tylko dla tego, 偶e organ zarz膮dczy tak twierdzi.

Warto doda膰, i偶 mimo, 偶e uwa偶a si臋 to za nowy wynalazek, pieni膮dz fiducjarny w postaci papierowego pieni膮dza pochodzi z Chin z okresu 11 wieku. Z tym pomys艂em eksperymentowano tak偶e z siedemnastowiecznej Europie oraz w Ameryce kilkaset lat p贸藕niej.

W przeciwie艅stwie do poprzednio om贸wionych przyk艂ad贸w ten typ pieni膮dza nie ma w sobie elementu rzadko艣ci. Produkcja tego typu banknotu jest trywialna, gdy偶 materia艂 jest powszechnie dost臋pny, w przeciwie艅stwie do towaru warto艣ciowego, kt贸ry musi wyrosn膮膰 lub trzeba go wydoby膰. Z tej racji podmioty takie jak Rezerwa Federalna mog膮 tworzy膰 nowe pieni膮dze wed艂ug w艂asnej woli.

W tej kwestii pogl膮dy s膮 sprzeczne, gdy偶 jest to zarazem najwi臋ksza zaleta i wada pieni膮dza fiducjarnego. Zwolennicy uwa偶aj膮, 偶e mo偶liwo艣膰 kreacji pieni膮dza pozwala rz膮dom na wi臋ksza swobod臋 podczas zwalczania kryzysu finansowego i zarz膮dzania ekonomi膮. Poprzez posiadanie kontroli nad rynkiem pieni臋dzy, rz膮d posiada du偶y stopie艅 kontroli nad sprawami finansowymi pa艅stwa.
Co zabawne, tego samego argumentu u偶ywaj膮 oponenci tej idei, jednak stawiaj膮 rzecz w innym, 艣wietle. Jedn膮 z najwi臋kszych krytyk polityki monetarnej rz膮du jest to, 偶e inflacja szybko obni偶a bogactwo posiadaczy pieni臋dzy fiducjarnych. Je偶eli prowadzone w z艂y spos贸b, mo偶liwym jest doprowadzenie do okresu agresywnej inflacji (hiperinflacji), kt贸ra dewaluuje walut臋 do dna i mo偶e doprowadzi膰 do masywnego kryzysu ekonomicznego.


Gdzie w tym wszystkim miejsce dla kryptowalut?

Bitcoina nazywa si臋 zar贸wno cyfrow膮 got贸wk膮, jak i cyfrowym z艂otem. Z jednej strony, odzwierciedla on wiele cech, kt贸re mo偶na zaobserwowa膰 w艣r贸d towar贸w warto艣ciowych (np. zamienno艣膰, podzielno艣膰, przeno艣no艣膰), co czyni go idealnym medium wymiany.
Z drugiej strony jest bardzo ceniony za swoj膮 funkcj臋 przechowywania warto艣ci. Zwolennicy Bitcoina jako cyfrowego z艂ota wierz膮, 偶e jego polityka poda偶owa deflacji (a bardziej poprawnie, dezinflacji) pomo偶e utrzyma膰 jego si艂臋 nabywcz膮 przez d艂ugi czas. To silnie kontrastuje z podatnymi na inflacje 艣rodkami takimi jak dolar ameryka艅ski, kt贸ry mo偶e zosta膰 zdewaluowany przez system Rezerwy Federalnej.

Na pierwszy rzut oka kryptowaluty bardzo przypominaj膮 pieni膮dz towarowy. Mimo, 偶e nie maj膮 偶adnego zastosowania poza swoimi protoko艂ami, nie s膮 one pokryte ani wydawane przez 偶aden rz膮d. Warto艣膰 pieni膮dza, w kontek艣cie cyfrowych walut, wynika z warto艣ci nadanej przez wolny rynek.


Przemy艣lenia ko艅cowe

Jak mo偶emy zauwa偶y膰, pieni膮dze przyjmuj膮 wiele r贸偶nych form. Wielu z nas jest przyzwyczajona do my艣lenia o warto艣ci w naszej narodowej walucie fiducjarnej, jednak jest to relatywnie nowy wynalazek. Aplikacje p艂atnicze, z kt贸rych korzystasz dzisiaj, s膮 rezultatem tysi臋cy lat ewolucji monetarnej.
Kryptowaluty s膮 obiecuj膮cym eksperymentem w nast臋pnym etapie historii pieni膮dza. Je偶eli Bitcoin lub inna kryptowaluta zostanie powszechnie zaakceptowana, b臋dzie ona pierwszy przyk艂adem cyfrowego towaru warto艣ciowego. Tylko czas poka偶e, czy kryptowaluty zast膮pi膮 aktualne waluty fiducjarne na ca艂ym 艣wiecie.