Otomatik Piyasa Yap─▒c─▒ (AMM) Nedir?
Ana sayfa
Makaleler
Otomatik Piyasa Yap─▒c─▒ (AMM) Nedir?

Otomatik Piyasa Yap─▒c─▒ (AMM) Nedir?

Orta Seviye
Yay─▒nlanma: Oct 8, 2020G├╝ncellenme: Jun 9, 2023
6m

K─▒sa ├ľzet

Otomatik piyasa yap─▒c─▒y─▒, size her zaman iki varl─▒k aras─▒nda bir fiyat sunmaya haz─▒r bir robot olarak d├╝┼č├╝nebilirsiniz. Uniswap gibi baz─▒lar─▒ basit bir form├╝l kullan─▒rken, Curve ve Balancer gibi di─čerleri ise daha karma┼č─▒k form├╝ller kullan─▒r.

AMM kullanarak g├╝vene dayal─▒ olmayan bir ┼čekilde al─▒m sat─▒m yapabilmenin yan─▒ s─▒ra bir likidite havuzuna likidite sunarak likidite merkezi konumuna da yerle┼čebilirsiniz. Bu da herkesin bir borsada piyasa yap─▒c─▒ olabilmesine ve likidite sa─člayarak i┼člem ├╝cretlerinden kazan├ž elde etmesine imkan tan─▒r.

AMM'ler, basitlikleri ve kullan─▒m kolayl─▒klar─▒ sayesinde DeFi d├╝nyas─▒nda g├╝├žl├╝ bir yer edinmi┼čtir. Piyasa yap─▒c─▒l─▒─č─▒ b├Âyle bir yoldan merkeziyetsiz hale getirmek, kripto vizyonuyla son derece uyumludur.


Giri┼č

Merkeziyetsiz Finans (DeFi),┬áEthereum'da ve Binance Smart Chain gibi di─čer ak─▒ll─▒ kontrat platformlar─▒nda b├╝y├╝k ilgi g├Âr├╝yor. Yield farming, token da─č─▒t─▒m─▒n─▒n pop├╝ler bir yolu haline geldi,┬átokenla┼čt─▒r─▒lm─▒┼č BTC kullan─▒m─▒ Ethereum ├╝zerinde gitgide art─▒yor ve┬áfla┼č kredi hacimleri h─▒zl─▒ bir y├╝kseli┼čte.
Bu arada, Uniswap gibi otomatik piyasa yapıcı protokollerin hacim, likidite ve kullanıcı sayısı gitgide artıyor.
Peki, bu borsalar nas─▒l ├žal─▒┼č─▒yor? En yeni┬áyiyecek temal─▒ coin i├žin bir piyasa olu┼čturmak neden bu kadar h─▒zl─▒ ve kolay? AMM'ler, geleneksel emir defteri borsalar─▒yla ger├žekten rekabet edebilir mi? ┼×imdi, bu sorular─▒ yan─▒tlayal─▒m.


Otomatik Piyasa Yap─▒c─▒ (AMM) Nedir?

Otomatik piyasa yap─▒c─▒ (AMM), varl─▒klar─▒ fiyatland─▒rmak i├žin matematiksel bir form├╝l kullanan merkeziyetsiz bir borsa (DeFi) t├╝r├╝d├╝r. Geleneksel borsalar gibi┬áemir defteri kullanmak yerine, varl─▒klar─▒ fiyatland─▒rmak i├žin bir fiyatland─▒rma algoritmas─▒ndan faydalan─▒r.
Bu form├╝l, her protokol i├žin farkl─▒l─▒k g├Âsterebilir. ├ľrne─čin Uniswap, x * y= k form├╝l├╝n├╝ kullan─▒r. Burada x, likidite havuzundaki bir token─▒n miktar─▒ ve y de di─čer token─▒n miktar─▒d─▒r. Bu form├╝lde k sabit bir say─▒d─▒r, yani havuzun toplam likiditesi her zaman ayn─▒ kalmal─▒d─▒r. Di─čer AMM'ler, hedefledikleri belirli kullan─▒m alanlar─▒na g├Âre farkl─▒ form├╝ller kullanabilir. Fakat t├╝m AMM'ler aras─▒ndaki benzerlik, fiyatlar─▒ algoritmik olarak belirlemeleridir. Bu size ┼ču an i├žin kafa kar─▒┼čt─▒r─▒c─▒ geliyorsa merak etmeyin, birazdan her ┼čey daha net hale gelecek.┬á
Geleneksel piyasa yap─▒c─▒l─▒k, genellikle ├žok geni┼č kaynaklara ve karma┼č─▒k stratejilere sahip ┼čirketlerle yap─▒l─▒r. Piyasa yap─▒c─▒lar,┬áBinance gibi bir emir defteri borsas─▒nda iyi bir fiyat alman─▒za ve┬áal─▒┼č sat─▒┼č fiyat fark─▒n─▒n daha az olmas─▒na yard─▒mc─▒ olur. Otomatik piyasa yap─▒c─▒lar bu s├╝reci merkeziyetsiz hale getirir ve blockchain ├╝zerinde herkes taraf─▒ndan bir piyasa olu┼čturmas─▒na imkan tan─▒r. Bunu tam olarak nas─▒l yapar? Bir sonraki b├Âl├╝mde bunu a├ž─▒klayaca─č─▒z.


Otomatik piyasa yap─▒c─▒ (AMM) nas─▒l ├žal─▒┼č─▒r?

Bir AMM, al─▒m sat─▒m ├žiftleri olmas─▒ bak─▒m─▒ndan bir emir defteri borsas─▒na benzer ┼čekilde ├žal─▒┼č─▒r ÔÇô ├Ârne─čin, ETH/DAI. Fakat al─▒m sat─▒m yapabilmeniz i├žin bir kar┼č─▒ tarafa (al─▒m sat─▒m yapan ba┼čka bir ki┼či) ihtiyac─▒n─▒z olmaz. Bunun yerine, sizin i├žin piyasay─▒ ÔÇťyapanÔÇŁ bir ak─▒ll─▒ kontratla etkile┼čim kurars─▒n─▒z.

Binance DEX gibi merkeziyetsiz bir borsada, al─▒m sat─▒mlar do─črudan kullan─▒c─▒lar─▒n c├╝zdanlar─▒ aras─▒nda ger├žekle┼čir. Binance DEX'te BUSD kar┼č─▒l─▒─č─▒nda BNB satarsan─▒z, kar┼č─▒n─▒zda BUSD'lerini satarak BNB alan bir ki┼či vard─▒r. Buna┬áe┼čler aras─▒ (P2P) i┼člem ad─▒ verilir.┬á
Bunun aksine AMM'i e┼č-kontrat aras─▒ (P2C) olarak d├╝┼č├╝nebilirsiniz. Geleneksel anlamda kar┼č─▒ taraflara ihtiya├ž yoktur ├ž├╝nk├╝ i┼člemler kullan─▒c─▒lar ve kontratlar aras─▒nda ger├žekle┼čtirilir. AMM'de emir defteri olmad─▒─č─▒ i├žin emir t├╝rleri de bulunmaz. Bunun yerine, almak ya da satmak istedi─činiz varl─▒─č─▒n fiyat─▒ bir form├╝lle belirlenir. Fakat gelecekte, baz─▒ AMM tasar─▒mlar─▒n─▒n bu s─▒n─▒rlamay─▒ ortadan kald─▒rabilece─čini belirtmek de ├Ânemlidir.

Kar┼č─▒ taraflara ihtiya├ž olmasa da birisinin piyasay─▒ yaratmas─▒ gerekir, de─čil mi? Evet, do─čru. Ak─▒ll─▒ kontratlardaki likiditenin, likidite sa─člay─▒c─▒lar (LP'ler) olarak bilinen kullan─▒c─▒lar taraf─▒ndan sunulmas─▒ gereklidir.


Likidite havuzu nedir?


Likidite sa─člay─▒c─▒lar (LP'ler), likidite havuzlar─▒na fon ekler. Likidite havuzunu, al─▒m sat─▒m yapanlar─▒n kar┼č─▒ i┼člem yapaca─č─▒ b├╝y├╝k bir fon havuzu olarak d├╝┼č├╝nebilirsiniz. LP'ler, protokole likidite sunmalar─▒ kar┼č─▒l─▒─č─▒nda, havuzlar─▒nda ger├žekle┼čtirilen i┼člemlerin ├╝cretlerinden bir pay al─▒r. Uniswap ├Ârne─činde, LP'ler iki tokendan e┼čit miktarda de─čeri havuza yat─▒r─▒r ÔÇô ├Ârne─čin, ETH/DAI havuzuna %50 ETH ve %50 DAI.

Bir dakika, o zaman herkes piyasa yap─▒c─▒ olabilir mi? Evet, aynen ├Âyle! Likidite havuzuna fon eklemek olduk├ža kolayd─▒r. ├ľd├╝ller protokol taraf─▒ndan belirlenir. ├ľrne─čin Uniswap v2, al─▒m sat─▒m yapanlardan %0,3'l├╝k bir ├╝cret al─▒r ve bu tutar do─črudan LP'lere gider. Di─čer platformlar ya da ├žatallanmalar, havuzlar─▒na daha fazla likidite sa─člay─▒c─▒y─▒ ├žekmek i├žin daha d├╝┼č├╝k ├╝cretler alabilir.

Likiditeyi ├žekmek neden ├Ânemlidir? AMM'lerin ├žal─▒┼čma ┼čekli nedeniyle, bir havuzda ne kadar fazla likidite varsa b├╝y├╝k emirlerde de o kadar az┬áfiyat kaymas─▒ ya┼čan─▒r. Dolay─▒s─▒yla, bu da platforma daha fazla hacim getirebilir.

Fiyat kaymas─▒ sorunlar─▒, farkl─▒ AMM tasar─▒mlar─▒na g├Âre de─či┼čkenlik g├Âsterir ama kesinlikle dikkate al─▒nmas─▒ gereken bir konudur. Hat─▒rlarsan─▒z, fiyatland─▒rma bir algoritma taraf─▒ndan belirlenir. En basit haliyle a├ž─▒klarsak fiyat, bir i┼člemden sonra likidite havuzundaki tokenlar─▒n oran─▒n─▒n ne kadar de─či┼čti─čine g├Âre belirlenir. E─čer oran ├žok de─či┼čirse, fiyat kaymas─▒ da y├╝ksek olacakt─▒r.

Bunu bir ad─▒m daha ileri g├Ât├╝r├╝p, Uniswap'─▒n ETH/DAI havuzundaki t├╝m ETH'leri almak istedi─činizi varsayal─▒m. Bunu yapamazs─▒n─▒z! Ek her bir ether i├žin ├╝stel olarak daha y├╝ksek bir ├╝cret ├Âdemeniz gerekir, ama yine de havuzdaki t├╝m etherleri alman─▒z m├╝mk├╝n olmaz. Neden? x * y = k form├╝l├╝ y├╝z├╝nden. x ya da y┬ás─▒f─▒rsa, bunun anlam─▒ havuzda s─▒f─▒r ETH ya da DAI oldu─čudur ve form├╝l anlams─▒z hale gelir.

Fakat AMM'ler ve likidite havuzlar─▒na dair her ┼čey bunlarla s─▒n─▒rl─▒ de─čildir. AMM'lere likidite sunarken bir ┼čeyi daha akl─▒n─▒zda tutman─▒z gerekir ÔÇô ge├žici kay─▒p.


Ge├žici kay─▒p nedir?

Ge├žici kay─▒p, havuza token yat─▒rman─▒z─▒n ard─▒ndan yat─▒rd─▒─č─▒n─▒z bu tokenlar─▒n fiyat oran─▒n─▒n de─či┼čmesiyle ya┼čan─▒r. De─či┼čim ne kadar y├╝ksekse, ge├žici kay─▒p da o kadar y├╝ksektir. AMM'lerin, sabit coinler ya da wrapped tokenlar gibi benzer de─čere sahip token ├žiftleriyle daha iyi ├žal─▒┼čmas─▒n─▒n sebebi budur. ├çift aras─▒ndaki fiyat oran─▒ nispeten dar bir aral─▒kta kal─▒rsa, ge├žici kay─▒p da g├Âz ard─▒ edilebilecek bir seviyede olur.

Di─čer yandan oran ├žok fazla de─či┼čirse, fonlar─▒ havuza eklemek yerine tokenlar─▒ tutmu┼č olmak likidite sa─člay─▒c─▒lar i├žin daha karl─▒ hale gelir. Yine de, ETH/DAI gibi ge├žici kayba olduk├ža maruz kalan┬áUniswap havuzlar─▒, elde edilen i┼člem ├╝cretleri sayesinde karl─▒ olmay─▒ s├╝rd├╝rm├╝┼čt├╝r.

Bununla birlikte, ge├žici kay─▒p bu olgu i├žin ├žok do─čru bir isimlendirme de─čildir. ÔÇťGe├žicilikÔÇŁ, varl─▒klar─▒n fiyat─▒n─▒n ilk yat─▒r─▒ld─▒klar─▒ andaki fiyat─▒na geri d├Ânmesi durumunda kayb─▒n tazmin edilebilece─čini varsayar. Fakat fonlar─▒n─▒z─▒, yat─▒rma i┼člemini yapt─▒─č─▒n─▒z zamandaki orandan farkl─▒ bir oran ├╝zerinden ├žekerseniz kayb─▒n─▒z kal─▒c─▒ olur. Baz─▒ durumlarda i┼člem ├╝cretleri kay─▒plar─▒ tazmin eder, fakat yine de riskleri dikkate almak olduk├ža ├Ânemlidir.

AMM'lere fonlar─▒n─▒z─▒ yat─▒r─▒rken dikkatli olun ve ge├žici kayb─▒n nas─▒l etkiler yaratabilece─čini anlad─▒─č─▒n─▒zdan emin olun. Ge├žici kay─▒p hakk─▒nda daha detayl─▒ bilgilere ula┼čmak isterseniz, konu hakk─▒nda┬áPintail'in makalesini okuyabilirsiniz.



Son d├╝┼č├╝nceler

Otomatik piyasa yap─▒c─▒lar, DeFi d├╝nyas─▒n─▒n temel ta┼člar─▒d─▒r. Herkesin, sorunsuz ve etkin bir ┼čekilde piyasalar yaratmas─▒na imkan tan─▒rlar. AMM'ler, emir defteri borsalar─▒na k─▒yasla baz─▒ s─▒n─▒rlamalara sahip olsa da kripto d├╝nyas─▒na genel anlamda getirdikleri inovasyon son derece de─čerlidir.

AMM'ler hala yolun ba┼č─▒ndad─▒r. Uniswap, Curve ve┬áPancakeSwap gibi g├╝n├╝m├╝zde tan─▒nan ve kullan─▒lan AMM'lerin tasar─▒mlar─▒ ba┼čar─▒l─▒d─▒r fakat ├Âzellikleri olduk├ža s─▒n─▒rl─▒d─▒r. Gelecekte daha inovatif bir├žok AMM tasar─▒m─▒n─▒n ortaya ├ž─▒kmas─▒ olas─▒d─▒r. Bu yeni tasar─▒mlar sayesinde ├╝cretler d├╝┼čebilir, s├╝re├ž daha sorunsuz hale gelebilir ve t├╝m DeFi kullan─▒c─▒lar─▒ i├žin daha iyi bir likidite sa─članabilir.
DeFi ve otomatik piyasa yap─▒c─▒l─▒─č─▒ hakk─▒nda ba┼čka sorular─▒n─▒z varsa, sorular─▒n─▒z─▒n toplulu─čumuz taraf─▒ndan yan─▒tland─▒─č─▒ soru-cevap platformumuz┬áAcademy'ye Sor'u ziyaret edebilirsiniz.