Ekonomi Nas─▒l ├çal─▒┼č─▒r?
Ana sayfa
Makaleler
Ekonomi Nas─▒l ├çal─▒┼č─▒r?

Ekonomi Nas─▒l ├çal─▒┼č─▒r?

Ba┼člang─▒├ž Seviyesi
Yay─▒nlanma: Aug 9, 2020G├╝ncellenme: Dec 28, 2022
11m

30 SAN─░YEL─░K ├ľZET:

  • Kredi ÔÇô daha sonra geri ├Âdeme ko┼čuluyla ald─▒─č─▒n─▒z para ÔÇô ekonomiyi g├╝├žlendirir.
  • Daha fazla kredi daha fazla harcama demektir. Daha fazla harcama ise daha fazla gelir ve daha fazla gelir de bor├ž verenlerden daha fazla kredi al─▒nabilece─či anlam─▒na gelir.
  • Kredi ayn─▒ zamanda bor├ž da yarat─▒r: bor├ž al─▒nan para geri ├Âdenmelidir, dolay─▒s─▒yla daha sonra harcamalar d├╝┼čmelidir.
  • Devletler ekonomiyi kontrol alt─▒nda tutmak i├žin faiz oran─▒ art─▒r─▒r ve azalt─▒r.


─░├žerik


Giri┼č

Ekonomi d├╝nyay─▒ d├Ând├╝r├╝r. Her birimizi g├╝nl├╝k hayatlar─▒m─▒zda etkiler, dolay─▒s─▒yla genel bir anlamda bile olsa ekonomiyi anlamak ├Ânemlidir.


ÔÇťEkonomininÔÇŁ tan─▒mlar─▒ farkl─▒l─▒klar g├Âsterebilir ama genel anlamda ekonomi, emtialar─▒n ├╝retildi─či, t├╝ketildi─či ve al─▒n─▒p sat─▒ld─▒─č─▒ bir alan olarak tan─▒mlanabilir. Ekonomilerin genellikle ulusal seviyede tart─▒┼č─▒ld─▒─č─▒na, k├Â┼če yazarlar─▒n─▒n ve gazetecilerin ABD ekonomisinden, ├çin ekonomisinden vs. bahsetti─čine ┼čahit olursunuz. Fakat ekonomik etkinliklere, t├╝m ├╝lkelerin etkinliklerini ve ili┼čkilerini dikkate alarak k├╝resel bir bak─▒┼č a├ž─▒s─▒yla da bak─▒labilir.

Bu makalede, Ray Dalio'nun modelini (Ekonomi Makinesi Nas─▒l ├çal─▒┼č─▒r? videosunda a├ž─▒klad─▒─č─▒ ┼čekilde) temel alarak ekonomiyi olu┼čturan kavramlar─▒ inceleyece─čiz.


Ekonomiyi olu┼čturan nedir?

├ťst katmanlara ├ž─▒kmadan ├Ânce k├╝├ž├╝k bir ├Âl├žekte ba┼člayal─▒m. Her g├╝n bir ┼čeyler alarak (├Ârn. g─▒da) ve satarak (├Ârn. bir maa┼č kar┼č─▒l─▒─č─▒nda ├žal─▒┼čmak) ekonomiye katk─▒da bulunuruz. D├╝nya genelindeki di─čer bireyler, gruplar, devletler ve ┼čirketler de ayn─▒ ┼čeyi ├╝├ž piyasa sekt├Âr├╝ dahilinde yapar.

Birincil sekt├Âr, do─čal kaynaklara ula┼čmakla ilgilidir. Burada a─ča├žlar─▒n kesilmesi, alt─▒n─▒n ├ž─▒kar─▒lmas─▒ ve tar─▒m gibi u─čra┼člar (├Ârneklerden yaln─▒zca birka├ž─▒ olarak) s├Âz konusudur. Daha sonra bu materyal, imalat ve ├╝retimden sorumlu olan ikincil sekt├Ârde kullan─▒l─▒r. Son olarak ├╝├ž├╝nc├╝l sekt├Âr reklamdan da─č─▒t─▒ma kadar farkl─▒ hizmetleri i├žerir.┬á
Bu ÔÇť├╝├ž sekt├ÂrÔÇŁ k─▒r─▒l─▒m─▒, ├╝zerinde genellikle hemfikir olunan bir modeldir. Fakat baz─▒ ki┼čiler bu modeli ├╝├ž├╝nc├╝l sekt├Ârdeki hizmetler aras─▒nda daha fazla ayr─▒m yapabilmek i├žin d├Ârd├╝nc├╝l sekt├Âr├╝ ve be┼čincil sekt├Âr├╝ de ekleyecek ┼čekilde geni┼čletir.


Ekonomik etkinliklerin ├Âl├ž├╝lmesi

Ekonominin sa─čl─▒─č─▒n─▒ belirleyebilmek i├žin bir ┼čekilde ekonomiyi ├Âl├žebilmemiz gerekir. Bunun i├žin kullan─▒lan a├ž─▒k ara en pop├╝ler y├Ântem GSYH ya da Gayri Safi Yurti├ži Has─▒lad─▒r. Bu ├Âl├ž├╝t, ├╝lkede belirli bir zaman aral─▒─č─▒ i├žinde ├╝retilen mal ve hizmetlerin toplam de─čerini hesaplamay─▒ ama├žlar.

Genel anlamda bakt─▒─č─▒m─▒zda y├╝kselen bir GSYH, ├╝retimde, gelirde ve harcamada bir art─▒┼č oldu─čunu g├Âsterir. Bunun aksine GSYH'nin d├╝┼čmesi, ├╝retimde, gelirde ve harcamada bir d├╝┼č├╝┼č oldu─čunu ifade eder. GYSH hesaplamalar─▒ birka├ž farkl─▒ ┼čekilde yap─▒labilir: ger├žek GYSH enflasyonu dikkate al─▒rken nominal GSYH enflasyonu hesaba katmaz.

GSYH yaln─▒zca yakla┼č─▒k bir de─čer verse de ulusal ve uluslararas─▒ analizlerde ├žok b├╝y├╝k bir a─č─▒rl─▒─ča sahiptir. ├ťlkelerin ekonomik sa─čl─▒─č─▒ hakk─▒nda fikir edinmek isteyen k├╝├ž├╝k finans piyasas─▒ kat─▒l─▒mc─▒lar─▒ndan Uluslararas─▒ Para Fonu'na kadar herkes taraf─▒ndan her g├╝n kullan─▒l─▒r.

GSYH bir ├╝lkenin ekonomisine y├Ânelik g├╝venilir bir g├Âstergedir, fakat bir┬áteknik analiz olarak kullan─▒ld─▒─č─▒nda daha kapsaml─▒ bilgi edinebilmek i├žin bu verinin di─čer verilerle kar┼č─▒l─▒kl─▒ olarak kontrol edilmesi en iyi sonucu verecektir.


Kredi, bor├ž ve faiz oranlar─▒

Bor├ž verenler ve alanlar

Her ┼čeyin en temelde al─▒m ve sat─▒ma dayand─▒─č─▒ ger├že─činden bahsettik. Bor├ž alman─▒n ve bor├ž vermenin de ├žok ├Ânemli oldu─čunu belirtmek ├Ânemlidir. ┼×u anda kullanmad─▒─č─▒n─▒z y├╝ksek miktarda nakit paran─▒z oldu─čunu varsay─▒n. Daha ├žok para kazanmak i├žin bu paradan faydalanmak isteyebilirsiniz.

Bunu yapman─▒n bir yolu, bir ┼čey sat─▒n almak i├žin paraya ihtiyac─▒ olan (├Ârne─čin ┼čirketi i├žin makine almas─▒ gereken) bir ki┼čiye bor├ž vermektir. Bu ki┼činin o an i├žin elinde para yoktur ama makineyi sat─▒n ald─▒─č─▒nda bitmi┼č ├╝r├╝nlerinin sat─▒┼č─▒ndan elde edece─či gelirle bor├žlar─▒n─▒ ├Âdeyebilir. Burada siz bor├ž veren konumunda olursunuz, di─čer taraf ise bor├ž alan olarak hareket eder.
Bor├ž vermeyi kendiniz i├žin de avantajl─▒ bir hale getirmek i├žin bor├ž verdi─činiz para kar┼č─▒l─▒─č─▒nda belirli bir ├╝cret talep edersiniz. 100.000 USD bor├ž verirseniz, ÔÇťborcun geri ├Âdenmedi─či her ay i├žin %1'lik ├Âdeme yapman ko┼čuluyla bu paray─▒ alabilirsinÔÇŁ gibi bir ko┼čul belirleyebilirsiniz. Bu ek ├╝crete faiz ad─▒ verilir.

Basit faizin kullan─▒lmas─▒, paran─▒n tamam─▒n─▒ geri ├Âdeyene kadar kar┼č─▒ taraf─▒n size her ay 1.000 USD bor├žlanaca─č─▒ anlam─▒na gelir. Para ├╝├ž ay sonra geri ├Âdenirse 103.000 USD ve belirledi─činiz ek ├╝cretler varsa bunlar─▒ da alman─▒z gerekir.

Bu paray─▒ kar┼č─▒ tarafa sunarak kredi yaratm─▒┼č olursunuz, yani bor├ž alan taraf─▒n size ileride geri ├Âdeme yapaca─č─▒na dair bir anla┼čma yapars─▒n─▒z. Kredi kart─▒ kullan─▒c─▒lar─▒ i├žin bu kavram tan─▒d─▒k olabilir. Kartla bir ├Âdeme yapt─▒─č─▒n─▒zda para hemen banka hesab─▒n─▒zdan ├žekilmez. Faturay─▒ daha sonra ├Âdeyece─činiz dikkate al─▒nd─▒─č─▒nda paran─▒n banka hesab─▒n─▒zda olmas─▒na bile gerek yoktur.
Kredi sayesinde bor├ž da ortaya ├ž─▒kar. Bor├ž veren olarak hareket etti─činizde ba┼čka birinin size borcu vard─▒r ve bor├ž alan olarak hareket etti─činizde ise sizin ba┼čka birine borcunuz olur. Kredinin faiziyle birlikte geri ├Âdenmesiyle bor├ž ortadan kalkar.


Bankalar ve faiz oranlar─▒

G├╝n├╝m├╝z d├╝nyas─▒nda bankalar, bor├ž veren t├╝rleri aras─▒nda muhtemelen en bilindik oland─▒r. Bankalar─▒, bor├ž alanlar ve bor├ž verenler aras─▒ndaki arac─▒lar (ya da arac─▒ kurumlar) olarak d├╝┼č├╝nebilirsiniz. Bu finansal kurumlar asl─▒nda her iki rol├╝ de ├╝stlenir.

Paran─▒z─▒ bankaya yat─▒rd─▒─č─▒n─▒zda, bunu paran─▒z─▒ size iade edecekleri ko┼čuluyla yapars─▒n─▒z. Di─čer bir├žok ki┼či de ayn─▒ ┼čeyi yapar. B├Âylece bankalar y├╝ksek miktarda nakit paraya sahip olur ve bor├ž almak isteyen ki┼čilere bor├ž vermek i├žin bu paray─▒ kullan─▒r.

Tabi ki bu da bankalar─▒n, ba┼čkalar─▒ndan bor├ž ald─▒─č─▒ paran─▒n tamam─▒n─▒ elinde tutmad─▒─č─▒ anlam─▒na gelir. Bankalar┬ák─▒smi rezerv sistemi ile ├žal─▒┼č─▒r. Herkes paras─▒n─▒ ayn─▒ anda geri isterse bu bir sorun yarat─▒r fakat b├Âyle bir ┼čey nadiren olur. Oldu─čunda ise (├Ârne─čin herkes bankaya olan g├╝venini kaybederse) bir bankaya h├╝cum (bank run) durumu ortaya ├ž─▒kar ve muhtemelen bankan─▒n ├ž├Âkmesine neden olur. ABD B├╝y├╝k Bunal─▒m─▒'nda, 1929 ve 1933 y─▒llar─▒nda ya┼čanan bankaya h├╝cumlar bunun iyi birer ├Ârne─čidir.
Bankalar, paran─▒z─▒ onlara bor├ž vermeniz i├žin genellikle size faiz oran─▒ formunda bir te┼čvik sunar. Do─čal olarak daha y├╝ksek faiz oranlar─▒, bor├ž verenler i├žin daha ilgi ├žekici olacakt─▒r (├ž├╝nk├╝ daha fazla para kazan─▒rlar). Bor├ž alanlar i├žin tam tersi durum ge├žerlidir ÔÇô d├╝┼č├╝k faiz oranlar─▒ ana paran─▒n ├╝zerine ekstradan ├žok fazla ├Âdeme yapmalar─▒ gerekmedi─či anlam─▒na gelir.


Kredi neden ├Ânemlidir?

Kredi, ekonominin hareketlenmesine yard─▒m eder. Bireylerin, ┼čirketlerin ve ├╝lkelerin o an i├žin ellerinde olmayan paralar─▒ harcamas─▒na imkan tan─▒r. Baz─▒ ekonomistler i├žin bu sorunlu bir durumdur, fakat bir├žok ki┼či harcamalardaki art─▒┼č─▒n g├╝├žl├╝ bir ekonominin sinyali oldu─čuna inan─▒r.

Daha ├žok para harcan─▒rsa, daha ├žok ki┼či gelir elde eder. Bankalar, y├╝ksek gelire sahip ki┼čilere bor├ž verme e─čilimindedir, yani bireyler art─▒k daha fazla nakde ve krediye eri┼čim sa─člayabilir. Daha fazla nakit ve kredi sayesinde bireyler daha fazla harcama yapabilir. Bunun anlam─▒ ise gelirler artt─▒k├ža d├Âng├╝n├╝n devam edece─čidir.


Daha fazla gelir Ôćĺ daha fazla kredi Ôćĺ daha fazla harcama Ôćĺ daha fazla gelir.


Tabi ki bu d├Âng├╝ sonsuza kadar devam edemez. Bug├╝n 100.000 USD bor├ž ald─▒─č─▒n─▒zda yar─▒n 100.000 USD ve ├╝zeri ekside olursunuz. Dolay─▒s─▒yla, harcamalar─▒n─▒z─▒ ge├žici bir s├╝reyle art─▒rabilseniz de geri ├Âdeme yapabilmek i├žin en nihayetinde daha az harcama yapman─▒z gerekir.

Ray Dalio bu kavram─▒ a┼ča─č─▒da g├Ârebilece─činiz k─▒sa vadeli bor├ž d├Âng├╝s├╝ ile tan─▒mlar. Dalio'nun tahminlerine g├Âre bu yap─▒ 5-8 y─▒ll─▒k s├╝relerle kendini tekrar eder.



K─▒rm─▒z─▒ ├žizgi ├╝retkenliktir ve zamanla y├╝kselir. Ye┼čil ├žizgi ise kullan─▒labilir ba─č─▒l kredi miktar─▒d─▒r.


Burada tam olarak ne g├Âr├╝yoruz? ─░lk olarak ├╝retkenli─čin tutarl─▒ bir ┼čekilde y├╝kseldi─čini belirtelim. Kredi olmasayd─▒, b├╝y├╝menin tek kayna─č─▒n─▒n ├╝retkenlik olmas─▒n─▒ beklerdik ÔÇô sonu├žta gelir elde etmek i├žin ├╝retim yapman─▒z gerekir.

Grafi─čin ilk b├Âl├╝m├╝nde, kredi sayesinde gelirin ├╝retkenlikten daha h─▒zl─▒ bir ┼čekilde b├╝y├╝d├╝─č├╝n├╝ g├Âr├╝yoruz (b├Âylece ekonomik geni┼člemeye neden oluyor). Sonunda geni┼čleme durakl─▒yor ve ekonomik daralma ba┼čl─▒yor. ─░kinci b├Âl├╝mde, ba┼člang─▒├žta ya┼čanan ÔÇťh─▒zl─▒ y├╝kseli┼čÔÇŁ nedeniyle kredi kullan─▒labilirli─či ├Ânemli ├Âl├ž├╝de azal─▒yor. Sonu├ž olarak, kredi almak zorla┼č─▒yor ve┬áenflasyon devreye girerek h├╝k├╝meti ├žare bulmaya y├Ânelik ├Ânlemler almaya y├Ânlendiriyor.

Bunu bir sonraki b├Âl├╝mde daha detayl─▒ bir ┼čekilde inceleyelim.


Merkez bankalar─▒, enflasyon ve deflasyon

Enflasyon

Herkesin, ├žok miktarda krediye eri┼čimi oldu─čunu varsayal─▒m (bir ├Ânceki b├Âl├╝mdeki grafi─čin ilk b├Âl├╝m├╝). Al─▒m g├╝c├╝, kredi kullan─▒lmayan ko┼čullara k─▒yasla ├žok daha y├╝ksek olacakt─▒r. Fakat harcamalar b├╝y├╝k bir h─▒zla artarken ├╝retim artmaz. Bunun sonucunda, mal ve hizmetlerin arz─▒n─▒n somut bir art─▒┼č g├Âstermemesine ra─čmen talep artar.

Bir sonraki ad─▒mda┬áenflasyon ortaya ├ž─▒kar: bu noktada mal ve hizmetlerin fiyat─▒n─▒n daha y├╝ksek talep nedeniyle artt─▒─č─▒na ┼čahit oluruz. Enflasyonu ├Âl├žmek i├žin yayg─▒n bir ┼čekilde kullan─▒lan g├Âstergelerden biri ise tipik t├╝ketici mal ve hizmetlerinin zaman i├žindeki fiyat─▒n─▒ takip eden┬áT├╝ketici Fiyat Endeksi'dir (T├ťFE).


Bir merkez bankas─▒ nas─▒l ├žal─▒┼č─▒r?

Daha ├Ânce bahsetti─čimiz bankalar genellikle ticari bankalard─▒r ÔÇô bu bankalar ├žo─ču zaman bireylere ve ┼čirketlere hizmet verir. Merkez bankalar─▒ ise bir ├╝lkenin┬ápara politikas─▒n─▒ y├Ânetmekle sorumlu devlet kurumlar─▒d─▒r. Birle┼čik Devletler Federal Rezervi, ─░ngiltere Merkez Bankas─▒, Japonya Merkez Bankas─▒ ve ├çin Halk Bankas─▒ bu kategoriye girer. Merkez bankas─▒n─▒n ba┼čl─▒ca fonksiyonlar─▒ aras─▒nda dola┼č─▒ma para eklemek (parasal geni┼čleme ile) ve faiz oranlar─▒n─▒ kontrol etmek yer al─▒r.

Faiz oranlar─▒n─▒ y├╝kseltmek, enflasyonun kontrolden ├ž─▒kmas─▒ durumunda merkez bankalar─▒n─▒n ba┼čvurabilece─či bir yoldur. Oranlar y├╝kseldi─činde bor├žlan─▒lan faiz de y├╝kselir, dolay─▒s─▒yla bor├ž almak ├žekici g├Âz├╝kmez. Bireylerin bor├žlar─▒n─▒ ├Âdemeleri de gerekti─či i├žin harcamalar─▒n d├╝┼čmesi beklenir.

─░deal bir d├╝nyada, y├╝ksek faiz oranlar─▒ daha az talep olmas─▒ nedeniyle fiyatlar─▒ tekrar a┼ča─č─▒ya ├žeker. Ancak uygulamada, faizin y├╝kselmesi deflasyon da yaratabilir ve deflasyon baz─▒ durumlarda b├╝y├╝k sorunlara neden olabilir.


Deflasyon

Tahmin edebilece─činiz gibi deflasyon, enflasyonun tersidir. Deflasyon, belirli bir zaman zarf─▒nda fiyatlarda g├Âr├╝len d├╝┼č├╝┼č olarak tan─▒mlanabilir ve genellikle harcamalar─▒n azalmas─▒ndan kaynaklan─▒r. Daha az harcama oldu─ču i├žin ekonomik bir durgunluk da deflasyona e┼člik edebilir (bknz. 2008 Finansal Krizi).
Deflasyon i├žin ├Ânerilen ├ž├Âz├╝mlerden biri faiz oranlar─▒n─▒ d├╝┼č├╝rmektir. Krediler ├╝zerinden bor├žlan─▒lan faizlerin d├╝┼č├╝r├╝lmesiyle bireyler daha fazla bor├ž almaya te┼čvik edilir. H├╝k├╝met, daha fazla kredinin kullan─▒labilir olmas─▒yla ekonomisi dahilindeki taraflar─▒n harcamalar─▒n─▒ art─▒rmas─▒n─▒ bekler.┬á

Enflasyon gibi deflasyon da T├╝ketici Fiyat Endeksi ile ├Âl├ž├╝lebilir.



Ekonomik balon patlad─▒─č─▒nda ne olur?

Dalio, yukar─▒daki grafi─čin (k─▒sa vadeli bor├ž d├Âng├╝s├╝) uzun vadeli bor├ž d├Âng├╝s├╝ i├žinde k├╝├ž├╝k bir d├Âng├╝ oldu─čunu s├Âyler.


Uzun vadeli bor├ž d├Âng├╝s├╝


Yukar─▒da tan─▒mlanan yap─▒ (kredi kullan─▒labilirli─činin artmas─▒ ve azalmas─▒) zaman i├žinde kendini tekrar eder. Fakat her bir d├Âng├╝n├╝n sonunda daha fazla bor├ž birikir. En sonunda bor├ž idare edilemez hale gelerek geni┼č ├žapl─▒ bir kald─▒ra├ž azaltmay─▒ tetikler (bireyler bor├žlar─▒n─▒ azaltmaya ├žal─▒┼č─▒r). Bu durum, grafikteki ani d├╝┼č├╝┼čle temsil edilir.

Kald─▒ra├ž azaltma ger├žekle┼čti─činde gelirler d├╝┼čmeye ba┼člar ve krediler t├╝kenir. Bor├žlar─▒n─▒ geri ├Âdeyemeyen ki┼čiler varl─▒klar─▒n─▒ satmaya ├žal─▒┼č─▒r. Fakat bir├žok ki┼či ayn─▒ ┼čeyi yapmaya ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ i├žin arz─▒n ├žok y├╝ksek olmas─▒ nedeniyle fiyatlar d├╝┼čer.

Bu tip senaryolarda hisse senedi piyasas─▒ ├ž├Âker ve bu a┼čamada faiz oranlar─▒ zaten %0 ise merkez bankas─▒ y├╝k├╝ hafifletmek i├žin faiz oranlar─▒n─▒ daha da d├╝┼č├╝remez. Bunun yap─▒lmas─▒ negatif faiz oran─▒ yarat─▒r ve bu da i┼če yarayaca─č─▒ garanti olmayan tart─▒┼čmal─▒ bir ├ž├Âz├╝md├╝r.

Peki, o zaman ne yap─▒labilir? ─░leriye y├Ânelik akla ilk gelen aksiyonlar─▒n aras─▒nda harcamalar─▒n azalt─▒lmas─▒ ve bor├žlar─▒n affedilmesi yer alabilir. Fakat bunlar da ba┼čka sorunlar yarat─▒r: harcamalar─▒n azalmas─▒ ┼čirketlerin eskisi kadar kar elde edemeyece─či anlam─▒na gelir, bunun sonucunda da ├žal─▒┼čanlar─▒n gelirleri d├╝┼čer. ┼×irketlerin i┼č g├╝c├╝n├╝ azaltmas─▒ gerekir ve bu da i┼čsizlik oranlar─▒n─▒n artmas─▒na neden olur.

Daha d├╝┼č├╝k gelir ve daha az i┼č g├╝c├╝ ise devletin eskisi kadar ├žok vergi toplayamayaca─č─▒ anlam─▒na gelir. Devletin ayn─▒ zamanda, say─▒s─▒ artan i┼čsiz vatanda┼člar─▒na destek olmak i├žin daha fazla harcama yapmas─▒ da gerekir. Gelire k─▒yasla daha fazla harcama yap─▒laca─č─▒ i├žin bir b├╝t├že a├ž─▒─č─▒ ortaya ├ž─▒kar.
Burada ortaya at─▒lan bir ├ž├Âz├╝m para basmaya ba┼člamakt─▒r (ya da┬ákripto para ├ževrelerinde bilindi─či ┼čekliyle┬ámoney printer go brrrrr - para basma makinesi ├žal─▒┼č─▒yorrrrr). Elde edilen paralarla┬ámerkez bankas─▒ h├╝k├╝mete bor├ž verebilir ve h├╝k├╝met de ekonomiye canland─▒rmaya y├Ânelik ├žal─▒┼čabilir. Ama bu da ba┼čka sorunlara yol a├žabilir.
Kar┼č─▒l─▒ks─▒z para basmak enflasyon yarat─▒r ├ž├╝nk├╝ para arz─▒n─▒ art─▒r─▒r. Bu yakla┼č─▒m en sonunda┬áhiperenflasyona yol a├žabilecek kaygan bir zemindir. Hiperenflasyonda, enflasyon o kadar h─▒zl─▒ bir ┼čekilde y├╝kselir ki para biriminin de─čerini yok eder ve ekonomik bir felakete yol a├žar. Hiperenflasyonun etkilerini g├Ârmek i├žin 1920'lerde Weimar Cumhuriyeti, 2000'lerin sonunda Zimbabwe ya da 2010'lar─▒n sonunda Venezuela ├Ârneklerine bakmak yeterlidir.

K─▒sa vadeli d├Âng├╝lere k─▒yasla uzun vadeli bor├ž d├Âng├╝lerinin ├žok daha uzun bir zaman aral─▒─č─▒nda vuku buldu─čuna ve her 50 - 75 y─▒lda bir ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒na inan─▒l─▒r.


Bunlar─▒n hepsinin birbirleriyle ba─člant─▒s─▒ nedir?

Burada bir├žok farkl─▒ konudan bahsettik. En nihayetinde Dalio'nun modeli kredi kullan─▒labilirli─či temas─▒n─▒n etraf─▒nda d├Âner ÔÇô┬ádaha fazla kredi olursa ekonomi b├╝y├╝r. Daha az krediyle ise ekonomi k├╝├ž├╝l├╝r. Bu hareketler aras─▒ndaki ge├ži┼č, k─▒sa vadeli bor├ž d├Âng├╝lerini yarat─▒r ve sonu├ž olarak bunlar da uzun vadeli bor├ž d├Âng├╝lerinin bir par├žas─▒n─▒ olu┼čturur.

Faiz oranlar─▒, ekonomi kat─▒l─▒mc─▒lar─▒n─▒n davran─▒┼člar─▒ ├╝zerinde ├Ânemli bir etkiye sahiptir. Oranlar y├╝ksek oldu─čunda harcama yapmak ├Âncelik olmad─▒─č─▒ i├žin paray─▒ elde tutmak daha mant─▒kl─▒d─▒r. Faiz oranlar─▒ d├╝┼č├╝r├╝ld├╝─č├╝nde ise harcama yapmak daha rasyonel bir karar haline gelir.


Son d├╝┼č├╝nceler

Ekonomi makinesi o kadar b├╝y├╝kt├╝r ki farkl─▒ par├žalar─▒n─▒n tamam─▒n─▒ anlayabilmek zor olabilir. Fakat sistemi daha yak─▒ndan inceledi─čimizde, kat─▒l─▒mc─▒lar─▒n kar┼č─▒l─▒kl─▒ i┼člemler yapmas─▒ sonucunda ayn─▒ yap─▒lar─▒n tekrar tekrar ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒n─▒ g├Ârebiliriz.

Bu noktada, bor├ž alanlar ve bor├ž verenler aras─▒ndaki ili┼čkiyi, kredinin ve borcun ├Ânemini ve merkez bankalar─▒n─▒n ekonomik felaketleri engellemek i├žin hangi ad─▒mlar─▒ att─▒─č─▒n─▒ daha iyi anlad─▒─č─▒n─▒z─▒ umuyoruz.