Merkeziyetsiz Otonom Organizasyonlar (DAO'lar)
Ana sayfa
Makaleler
Merkeziyetsiz Otonom Organizasyonlar (DAO'lar)

Merkeziyetsiz Otonom Organizasyonlar (DAO'lar)

Orta Seviye
Yay─▒nlanma: Apr 6, 2020G├╝ncellenme: Jan 31, 2023
8m

─░├žerik


Giri┼č

Blockchainler, finansal sistemleri halihaz─▒rda radikal bir ┼čekilde de─či┼čtiriyor. Fakat,┬ág├╝vene dayal─▒ olmama ve┬áde─či┼čtirilmezlik gibi ├Âzelliklerin faydalar─▒ yaln─▒zca paraya y├Ânelik uygulamalarla s─▒n─▒rl─▒ de─čil.
Bu teknolojinin sekteye u─čratabilece─či bir di─čer potansiyel aday ise┬áy├Ânetim. Blockchainler, merkezi bir birim taraf─▒ndan koordine edilmeden otonom ┼čekilde ├žal─▒┼čabilen tamamen yeni t├╝rde organizasyon t├╝rlerini m├╝mk├╝n k─▒labilir. Makalemizde bu t├╝r organizasyonlar─▒n nas─▒l ┼čekillenebilece─činden bahsedece─čiz.┬á


DAO nedir ve nas─▒l ├žal─▒┼č─▒r?

DAO, Merkeziyetsiz Otonom Organizasyonun (Decentralized Autonomous Organization) k─▒saltmas─▒d─▒r. En basit tan─▒m─▒yla DAO, bilgisayar kodlar─▒ ve programlar taraf─▒ndan y├Ânetilen bir organizasyondur. Dolay─▒s─▒yla otonom ┼čekilde, merkezi bir otorite olmadan ├žal─▒┼čma becerisine sahiptir.

Bir DAO, ak─▒ll─▒ kontratlar─▒n kullan─▒m─▒yla d─▒┼čar─▒dan gelen bilgilerle ├žal─▒┼čabilir ve bu bilgilere dayanarak emirleri uygulamaya koyabilirÔÇô bunlar─▒n tamam─▒n─▒ insan katk─▒s─▒ olmadan yapar. DAO'lar genellikle bir t├╝r token mekanizmas─▒ arac─▒l─▒─č─▒yla te┼čvik edilen bir payda┼č toplulu─ču taraf─▒ndan y├╝r├╝t├╝l├╝r.┬á
DAO'nun kurallar─▒ ve i┼člem kay─▒tlar─▒ blockchain ├╝zerinde ┼čeffaf ┼čekilde kaydedilir. Kurallar ├žo─ču zaman payda┼člar─▒n oylar─▒ arac─▒l─▒─č─▒yla belirlenir. DAO'larda karar almak i├žin genellikle teklifler kullan─▒l─▒r. E─čer bir teklif payda┼člar─▒n ├žo─čunlu─ču taraf─▒ndan kabul oyu al─▒rsa (ya da a─č┬ámutabakat kurallar─▒nda belirlenmi┼č di─čer bir kural grubuna uygunsa) uygulamaya konur. ┬á┬á
Bir DAO baz─▒ y├Ânlerden bir ┼čirkete ya da ulus devlete benzerlik g├Âsterir fakat bunlardan daha merkeziyetsiz ┼čekilde ├žal─▒┼č─▒r. Geleneksel organizasyonlar hiyerar┼čik yap─▒larla ├žal─▒┼č─▒rken ve bir├žok b├╝rokrasi katman─▒na sahipken, DAO'larda hiyerar┼či bulunmaz. DAO'lar bunun yerine, organizasyonun ├ž─▒karlar─▒n─▒n ├╝yelerin ├ž─▒karlar─▒yla ├Ârt├╝┼čebilmesi i├žin ekonomik mekanizmalar─▒ kullan─▒r ve genellikle oyun teorisinden faydalan─▒r.

DAO'nun ├╝yeleri resmi bir s├Âzle┼čme ile ba─čl─▒ de─čildir. Bunun yerine ortak bir hedef ve mutabakat kurallar─▒na dayanan a─č te┼čvikleriyle birbirlerine ba─član─▒rlar. Bu kurallar tamamen ┼čeffaft─▒r ve organizasyonu y├Âneten a├ž─▒k kaynakl─▒ yaz─▒l─▒ma i┼členmi┼čtir. DAO'lar s─▒n─▒rlar ├Âtesi faaliyet g├Âsterdi─či i├žin farkl─▒ yasal uygulamalara tabi olabilir

─░sminden de anla┼č─▒labilece─či gibi bir DAO merkeziyetsiz ve otonomdur. Merkeziyetsizlik ├Âzelli─či karar verme ve uygulama yetkisinin tek bir birimin elinde olmamas─▒ndan gelir. Ve kendi kendine ├žal─▒┼čabildi─či i├žin de otonomdur.

DAO faaliyete ge├žti─činde tek bir parti taraf─▒ndan kontrol edilemez, bunun yerine kat─▒l─▒mc─▒lardan olu┼čan bir topluluk taraf─▒ndan y├Ânetilir. Protokolde belirtilen y├Ânetim kurallar─▒ e─čer iyi tasarlanm─▒┼čsa, kat─▒l─▒mc─▒lar─▒ a─č i├žin daha faydal─▒ olacak sonu├žlara do─čru y├Ânlendirmelidir.

K─▒sacas─▒ DAO'lar a├ž─▒k i┼čbirli─či i├žin bir operasyon sistemi sunar. Bu operasyon sistemi bireylerin ve kurumlar─▒n birbirlerini tan─▒mak ya da birbirlerine g├╝vende zorunda kalmadan i┼č birli─či yapmas─▒na imkan tan─▒r.┬á


DAO'lar ve asil-vekil sorunu

DAO'lar ekonomide asil-vekil ikilemi olarak bilinen bir sorunun ├╝stesinden gelir. Bu sorun bir ki┼činin ya da birimin (ÔÇťvekilÔÇŁ) ba┼čka bir ki┼činin ya da birimin (ÔÇťasilÔÇŁ) yerine karar verme ve hareket etme yetkisine sahip olmas─▒ durumunda ortaya ├ž─▒kar. E─čer vekil kendi ├ž─▒kar─▒ y├Ân├╝nde hareket etme e─čilimindeyse, asilin ├ž─▒karlar─▒n─▒ g├Âz ard─▒ edebilir.

Bu durum vekilin, asilin nezdinde risk almas─▒n─▒ m├╝mk├╝n k─▒lar. Sorunu daha da b├╝y├╝k hale getiren ise asil ve vekil aras─▒nda bilgi asimetrisi olabilmesidir. Asil kendisinden faydalan─▒ld─▒─č─▒n─▒ hi├žbir zaman bilemeyebilir ve ├ž─▒karlar─▒n─▒n vekil taraf─▒ndan korundu─čundan emin olabilmesi m├╝mk├╝n de─čildir.

Bu sorunun yayg─▒n ├Ârnekleri vatanda┼člar─▒ temsil eden se├žilmi┼č y├Âneticilerde, yat─▒r─▒mc─▒lar─▒ temsil eden borsac─▒larda ya da hissedarlar─▒ temsil eden y├Âneticilerde g├Âr├╝lebilir.

Blockchainlerin sundu─ču daha y├╝ksek seviyede ┼čeffafl─▒k sayesinde DAO'lar─▒n arkas─▒nda yer alan iyi tasarlanm─▒┼č te┼čvik modelleri bu sorunu k─▒smen ortadan kald─▒rabilir. Organizasyon i├žindeki te┼čvikler e┼čit ┼čekilde d├╝zenlenir ve ├žok az bilgi asimetrisi bulunur (ya da hi├ž bulunmaz). T├╝m i┼člemler blockchain ├╝zerinde kaydedildi─či i├žin, DAO'lar─▒n operasyonlar─▒ tamamen ┼čeffaft─▒r ve yolsuzluk yap─▒lmas─▒ teoride imkans─▒z hale gelir.


DAO ├ľrnekleri

Olduk├ža ilkel bir ├Ârnek olsa da Bitcoin a─č─▒ ilk DAO ├Ârne─či olarak kabul edilebilir. Merkeziyetsiz ┼čekilde ├žal─▒┼č─▒r, bir mutabakat protokol├╝ taraf─▒ndan koordine edilir ve kat─▒l─▒mc─▒lar─▒n aras─▒nda hiyerar┼čik bir d├╝zen bulunmaz. ┬á
Organizasyonun kurallar─▒ Bitcoin protokol├╝ taraf─▒ndan belirlenirken, bitcoinler de para birimi olarak kullan─▒c─▒lara a─č─▒ g├╝venli hale getirmeleri i├žin te┼čvik sunar. B├Âylece farkl─▒ kat─▒l─▒mc─▒lar─▒n bir arada ├žal─▒┼čarak Bitcoin'i bir merkeziyetsiz otonom organizasyon olarak korumas─▒ m├╝mk├╝n k─▒l─▒n─▒r.

Bitcoin ├Ârne─činde ortak ama├ž, sistemi koordine eden merkezi bir birim olmadan de─čerin saklanabilmesi ve transfer edilebilmesidir. Peki DAO'lar ba┼čka neler i├žin kullan─▒labilir?

Daha kompleks DAO'lar, y├Ânetim, merkeziyetsiz yat─▒r─▒m fonlar─▒ ya da sosyal medya platformlar─▒ gibi farkl─▒ alanlarda kullan─▒labilir. DAO'lar ayn─▒ zamanda Nesnelerin ─░nternetine (IoT) ba─članm─▒┼č cihazlar─▒n i┼člevlerini de koordine edebilir.

Dahas─▒ bu inovasyonlar, Merkeziyetsiz Otonom ┼×irketler (DAC) ad─▒ bir DAO alt grubu ortaya ├ž─▒karm─▒┼čt─▒r. DAC'lar, geleneksel ┼čirketlerin sunduklar─▒na benzer hizmetler sunabilir (├Ârne─čin ara├ž payla┼č─▒m─▒). Aralar─▒ndaki fark ise DAC'lar─▒n geleneksel ┼čirketlerde bulunan kurumsal idari yap─▒ olmadan ├žal─▒┼čabilmesidir.

├ľrne─čin, kendi kendinin sahibi olan ve bir DAC'─▒n par├žas─▒ olarak ara├ž payla┼č─▒m─▒ hizmeti sunan bir otomobil, otonom ┼čekilde ├žal─▒┼čarak, insanlarla ve di─čer cihazlarla i┼člemler ger├žekle┼čtirebilir. Hatta Blockchain oracle'lar─▒n─▒ kullanarak ak─▒ll─▒ kontratlar─▒ tetikleyebilir ve tamirciye gitmek gibi belirli g├Ârevleri kendi ba┼č─▒na yerine getirebilir.


Ethereum ve ÔÇťThe DAOÔÇŁ

DAO'nun ilk ├Ârneklerinden biri olarak ÔÇťThe DAOÔÇŁ verilebilir. The DAO, Ethereum blockchaini ├╝zerinde ├žal─▒┼čan ve otonom bir yat─▒r─▒m fonu olarak hareket etmesi planlanan kompleks ak─▒ll─▒ kontratlardan meydana geliyordu.
The DAO tokenlar─▒ bir┬á─░lk Coin Arz─▒ (ICO) ile sat─▒ld─▒ ve bu merkeziyetsiz fon ├╝zerinde m├╝lkiyet ve oylama hakk─▒ sundu. Fakat kullan─▒ma a├ž─▒lmas─▒ndan k─▒sa s├╝re sonra kripto para tarihinin en b├╝y├╝k siber sald─▒r─▒lar─▒ndan birinde fonlar─▒n yakla┼č─▒k ├╝├žte biri ├žekildi.
Bu olay sonucunda Ethereum bir hard fork ile iki zincire b├Âl├╝nd├╝. Bir zincirde doland─▒r─▒c─▒l─▒k i┼člemleri tersine ├ževrildi ve zincir sald─▒r─▒ya u─čramam─▒┼č haline geri getirildi. Bu zincire ┼ču anda Ethereum blockchaini ad─▒ veriliyor. Di─čer zincirde ise ÔÇťkod yasad─▒rÔÇŁ prensibine uyularak doland─▒r─▒c─▒l─▒k i┼člemlerine dokunulmad─▒ ve de─či┼čtirilmezlik ilkesi korundu. Bu blockchaine ┼ču anda Ethereum Classic ad─▒ veriliyor.



Kripto para d├╝nyas─▒na girmek mi istiyorsunuz? Binance ├╝zerinden Bitcoin alabilirsiniz!



DAO'lar─▒n kar┼č─▒ kar┼č─▒ya kald─▒─č─▒ sorunlar nelerdir?

DAO'lara y├Ânelik yasal ├žer├ževe tam olarak belirsizdir. Farkl─▒ h├╝k├╝metlerin bu yeni t├╝rde organizasyonlara y├Ânelik ne t├╝r d├╝zenleyici ├žer├ževeler yarataca─č─▒ hen├╝z bilinmemektedir. Fakat, d├╝zenlemeye y├Ânelik kurallar─▒n belirsizli─čini s├╝rd├╝rmesi DAO'lar─▒n benimsenmesi kar┼č─▒s─▒nda ├Ânemli bir engel te┼čkil edebilir.


Koordineli sald─▒r─▒lar

DAO'lar─▒n tercih edilen ├Âzellikleri (merkeziyetsizlik, de─či┼čtirilmezlik, g├╝vene dayal─▒ olmama) do─čalar─▒ gere─či performansa ve g├╝venli─če y├Ânelik s─▒k─▒nt─▒lar yaratabilir. DAO formunda ortaya ├ž─▒kabilecek potansiyel organizasyonlardan baz─▒lar─▒ ┼č├╝phesiz ├žok heyecan verici olsa da, geleneksel organizasyonlarda mevcut olmayan ├žok say─▒da riskle DAO'larda kar┼č─▒ kar┼č─▒ya kal─▒nabilir.


Merkezile┼čme noktalar─▒

Merkeziyetsizli─čin bir durum de─čil daha ├žok bir aral─▒k oldu─ču ve farkl─▒ kullan─▒m alanlar─▒ i├žin farkl─▒ merkeziyetsizlik seviyelerinin daha uygun oldu─ču s├Âylenebilir. Baz─▒ durumlarda tam otonomluk ya da merkeziyetsizlik anlams─▒z olabilir ya da m├╝mk├╝n bile olmayabilir.

DAO'lar eskiye k─▒yasla ├žok daha geni┼č bir kat─▒l─▒mc─▒ toplulu─čunun i┼č birli─či yapmas─▒na imkan tan─▒yabilir fakat protokolde belirlenmi┼č y├Ânetim kurallar─▒ her zaman i├žin bir merkeziyet noktas─▒ olacakt─▒r. Merkezi organizasyonlar─▒n ├žok daha verimli ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ ama a├ž─▒k kat─▒l─▒m─▒n faydalar─▒ndan yararlanamad─▒─č─▒ arg├╝man─▒ ortaya at─▒labilir.


Son fikirler

DAO'lar organizasyonlar─▒n geleneksel kurumlara olan ba─č─▒ml─▒l─▒─č─▒n─▒ ortadan kald─▒r─▒r. Kat─▒l─▒mc─▒lar─▒ koordine eden merkezi bir birimin kullan─▒lmas─▒ yerine y├Ânetim kurallar─▒ otomatik hale getirilir ve bu kurallar kat─▒l─▒mc─▒lar─▒ a─č i├žin en faydal─▒ sonuca y├Ânlendirir.

Bitcoin a─č─▒ basit bir DAO olarak kabul edilebilir ve mevcut di─čer uygulamalar─▒n say─▒s─▒ ┼ču an i├žin azd─▒r. ─░yi bir DAO tasarlaman─▒n anahtar─▒, kat─▒l─▒mc─▒ koordinasyonuna y├Ânelik kompleks sorunlar─▒ ├ž├Âzen etkili mutabakat kurallar─▒ ortaya koymakt─▒r. DAO'lar─▒n uygulamaya konmas─▒n─▒n kar┼č─▒s─▒ndaki as─▒l zorluk tamamen teknolojik temelli olmaktan ziyade sosyal temelli olabilir.
DAO'lar hakk─▒nda daha fazla bilgi edinmek isterseniz, Binance Research'├╝n DAO'lar─▒n Teorisi ve Uygulamas─▒ raporuna g├Âz atabilirsiniz.