Para Nedir?

Para Nedir?

Ba┼člang─▒├ž Seviyesi
Yay─▒nlanma: Jun 29, 2020G├╝ncellenme: Dec 28, 2022
9m

─░├žerik


Giri┼č

Paran─▒n modern uygarl─▒─č─▒n en ├Ânemli d├Ân├╝m noktalar─▒ndan biri oldu─ču ┼č├╝phe g├Ât├╝rmez. Para bin y─▒ld─▒r de─čeri temsil eden bir dil olarak hizmet ederek bireylerin birbirleriyle al─▒m sat─▒m yapmas─▒na ve emeklerinin kar┼č─▒l─▒─č─▒nda kazand─▒klar─▒n─▒ saklamas─▒na imkan tan─▒yor.

Genel anlamda para,┬áhizmetlerin ve ├╝r├╝nlerin ├Âdemesi i├žin yayg─▒n olarak kabul edilen bir ara├ž olarak tan─▒mlanabilir. D├╝nyan─▒n farkl─▒ topluluklar─▒ farkl─▒ t├╝rlerde paralar yaratm─▒┼čt─▒r. Yarat─▒lan para t├╝rlerinin say─▒s─▒ tam bir s─▒n─▒fland─▒rma yapmay─▒ zorla┼čt─▒racak kadar fazlad─▒r.┬á
Bu makalede,┬áemtia para, temsili para ve┬áitibari para aras─▒ndaki farklardan bahsedece─čiz.┬á


Paradan ├Ânce: takas

Takas, ├╝r├╝n ya da hizmetlerin kar┼č─▒l─▒─č─▒n─▒ ba┼čka ├╝r├╝n ya da hizmetlerle ├Âdemek anlam─▒na gelir. ─░lgin├ž bir ┼čekilde bu duruma farkl─▒ ya┼čam formlar─▒nda da rastlan─▒r. Bitki ve hayvan krall─▒klar─▒ndaki t├╝rler her iki taraf─▒n da kar┼č─▒s─▒ndakinin hareketlerinden fayda sa─člad─▒─č─▒ s├Âzl├╝ olmayan anla┼čmalar yaparak┬ásimbiyotik ili┼čkiler kurar. ├ľrne─čin, bo─ča boynuzlu akasya a─ča├žlar─▒ parazitlerden korunma kar┼č─▒l─▒─č─▒nda kar─▒ncalara g─▒da ve bar─▒nma sunar. Zebralar ve gergedanlar, derilerine yap─▒┼čan kenelerden oxpecker ku┼člar─▒n─▒n bunlarla beslenmesine izin vererek kurtulur.

Tabi ki insanlar yukar─▒da bahsedilen t├╝rlerden farkl─▒ ve ├žok daha sofistike bir de─čer alg─▒s─▒na sahiptir. Paran─▒n g├╝n├╝m├╝zde bilinen ┼čekliyle ortaya ├ž─▒kmas─▒ndan ├žok daha uzun bir s├╝re ├Ânce insanlar, kendi ├╝r├╝nlerini ba┼čka ki┼čilerin ├╝r├╝nleriyle takas edebilece─činin fark─▒na varm─▒┼čt─▒r.

Bu s├╝reci anlamak olduk├ža kolayd─▒r. Diyelim sizin bir ceketiniz ve kom┼čunuzun da elmalar─▒ var. Siz a├žs─▒n─▒z, kom┼čunuz ise ├╝┼č├╝yor. Ceketinizi, yirmi elma kar┼č─▒l─▒─č─▒nda kom┼čunuza verirsiniz. Her ikiniz de sahip oldu─čunuz bir ┼čeyi kar┼č─▒n─▒zdakine vererek istedi─činiz bir ┼čeye kavu┼čursunuz.

Ne yaz─▒k ki durum her zaman bu kadar basit olmayabilir. Biraz zaman ge├žtikten sonra muhtemelen daha fazla elma istersiniz, oysa kom┼čunuz ceketini birka├ž y─▒l boyunca kullanabilir. Siz takas yapmak istedi─činizde kom┼čunuz bunu istemeyebilir. Kom┼čunuzun ┼čans─▒ ise benzin almak istedi─činde ama benzin istasyonunun sahibi alerjisi oldu─ču i├žin elmalar─▒ kabul etmedi─činde yaver gitmeyebilir.

Bu olgu ekonomide┬áihtiya├žlar─▒n ├žak─▒┼čmas─▒ olarak bilinir. Takas sistemi, elinizde kar┼č─▒ taraf─▒n istedi─či bir ┼čey oldu─čunda iyi ├žal─▒┼č─▒r, fakat taraflar kar┼č─▒lar─▒ndakinin elinde bulunanlara ihtiya├ž duymuyorsa ba┼čar─▒s─▒z olur.


Emtia para

Emtialar, bir ┼čekilde kullan─▒┼čl─▒ olan ham maddelerdir (emtialar─▒n┬ái├žsel de─čere sahip oldu─ču s├Âylenebilir). Tan─▒m, alt─▒n, g├╝m├╝┼č ve bak─▒r gibi metallerden, bu─čday, kahve ve pirin├ž gibi t├╝ketilebilir ├╝r├╝nlere kadar geni┼č bir aral─▒─č─▒ kapsam─▒na al─▒r.

Emtia paralarda, emtialar para olarak kullan─▒l─▒r. G├╝n├╝m├╝zde market ├Âdemenizi petrolle yapman─▒z m├╝mk├╝n olmasa da tarih boyunca kullan─▒┼čl─▒ ham maddelerin para birimi olarak kabul g├Ârd├╝─č├╝ say─▒s─▒z ├Ârnek mevcuttur.

├ľrne─čin t├╝t├╝n, 1600'lerde Virginia'da yasal ├Âdeme arac─▒ olarak kabul edilmi┼čtir. Nick Szabo etki yaratan┬á├ľdeme Yapmak: Paran─▒n K├Âkeni makalesinde, Amerika'daki yerli kabilelerin wampum'lar─▒ (istiridye kabu─čundan yap─▒lan boncuklar) ve deniz kabuklar─▒n─▒ takas arac─▒ kulland─▒─č─▒ndan bahseder. Virginia'daki t├╝t├╝n gibi bu emtia da on y─▒llar boyunca yasal ├Âdeme arac─▒ olarak benimsenmi┼čtir.

Y├╝zeysel bak─▒ld─▒─č─▒nda emtialar ile al─▒m sat─▒m yapmak takas ekonomisinden ├žok da farkl─▒ g├Âz├╝kmeyebilir. En nihayetinde, elinizde bir kitap varsa ve bunu pirin├ž kar┼č─▒l─▒─č─▒nda satmak istiyorsan─▒z, daha ├Ânce bahsetti─čimiz gibi takas yap─▒yor olmaz m─▒s─▒n─▒z?

Uygulama a├ž─▒s─▒ndan olursunuz ama emtia para bir┬ám├╝badele arac─▒ olarak hareket eder. Bu senaryoda pirincin, ├╝r├╝nler ve hizmetler kar┼č─▒l─▒─č─▒nda ├Âdeme arac─▒ olarak yayg─▒n ┼čekilde kabul g├Âr├╝yor olmas─▒n─▒ beklersiniz. Yani, ├╝r├╝nlerin ve hizmetlerin kar┼č─▒l─▒─č─▒n─▒n yine ├╝r├╝nlerle ve hizmetlerle ├Âdendi─či takas ekonomilerinin aksine pirin├ž, ger├žekle┼čtirilen bir├žok al─▒m sat─▒m i├žin tercih edilen bir takas arac─▒ olacakt─▒r.
Dolay─▒s─▒yla kitab─▒n─▒z─▒n de─čerini, pirin├žle ne alabilece─činize g├Âre hesaplama e─čiliminde olursunuz. Pirinci yemek amac─▒yla de─čil ba┼čka ├╝r├╝nlerle takas edebilece─činiz i├žin kabul edersiniz. Bahsi ge├žen emtia verimliyse┬ábir hesap birimi olarak hizmet edebilir, yani bu emtiay─▒ di─čer ├╝r├╝nlerin fiyat─▒n─▒ belirlemek i├žin kullanabilirsiniz. B├Âyle bir d├╝nyada, ├Ârne─čin bir kahve i├žin ├Âdeyece─činiz paray─▒ ka├ž kilo pirin├žle ├Âdeme yapaca─č─▒n─▒za g├Âre belirleyebilirsiniz.
Emtia para, takasta kar┼č─▒ kar┼č─▒ya kal─▒nan┬áihtiya├žlar─▒n ├žak─▒┼čmas─▒ sorununu ortadan kald─▒r─▒r. Bunun nedeni emtia paray─▒ alarak daha sonra ba┼čka bir al─▒m sat─▒mda kullanabilmenizdir.
Alt─▒n ve g├╝m├╝┼č gibi de─čerli metaller emtia paran─▒n en tan─▒nm─▒┼č formlar─▒d─▒r. Alt─▒n, hem para hem de end├╝striyel metal olarak kullan─▒larak bir├žok uygarl─▒k boyunca varl─▒─č─▒n─▒ s├╝rd├╝rm├╝┼čt├╝r. Bug├╝n bile alt─▒n para ve k├╝l├želer en temel de─čer saklama arac─▒ olarak g├Âr├╝l├╝r. Yat─▒r─▒mc─▒lar ileri bir tarihte ula┼čabilmek amac─▒yla birikimlerini de─čerli metallere yat─▒r─▒r. Alt─▒n─▒n sayg─▒ g├Ârmesinin bir├žok nedeni vard─▒r ÔÇô┬áBitcoin Bir De─čer Saklama Arac─▒ m─▒d─▒r? makalemizde alt─▒n─▒n yerine getirdi─či parasal fonksiyonlardan bahsediyoruz.

Emtialar varl─▒─č─▒n─▒ s├╝rd├╝rmektedir. Fakat para birimi olarak yerlerini b├╝y├╝k oranda ba┼čka para t├╝rleri alm─▒┼čt─▒r.


Temsili para

Emtia para, takas sistemine k─▒yasla ├Ânemli bir geli┼čme olsa da ├Âzellikle kullan─▒m kolayl─▒─č─▒ a├ž─▒s─▒ndan kendine has dezavantajlara sahiptir. Az say─▒da alt─▒n ya da g├╝m├╝┼č paray─▒ cebinize s─▒─čd─▒rabilseniz ve k├╝├ž├╝k al─▒┼čveri┼člerde bunlar─▒ kullanabilseniz de kavram ├Âl├žeklendirilebilir de─čildir.

G├╝n├╝m├╝zde madeni paralar ile orta-b├╝y├╝k ├Âl├žekte bir sat─▒n alma i┼člemi yapt─▒─č─▒n─▒z─▒ hayal edebiliyor musunuz? Size fikir vermesi a├ž─▒s─▒ndan, bir ki┼čiden 8.000 euroluk bitcoin sat─▒n almak isterseniz yan─▒n─▒zda bir euroluk madeni paralardan yakla┼č─▒k 60 kg g├Ât├╝rmeniz gerekir.

Emtia paran─▒n ard─▒ndan emtialar taraf─▒ndan desteklenen ama ta┼č─▒mas─▒ ├žok daha kolay bir alternatif olan temsili para gelmi┼čtir. Temsili para d├╝nyan─▒n farkl─▒ yerlerinde farkl─▒ zamanlarda ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. En temelde, merkezi bir para ├ž─▒karma kurumunun, belirli miktarda emtia kar┼č─▒l─▒─č─▒nda bozdurulabilen sertifikalar ├╝retmesini kapsar.

Yan─▒n─▒zda kilolarca g├╝m├╝┼č ta┼č─▒mak yerine, bu tutara sahip oldu─čunuzu ispat eden ka─č─▒t par├žalar─▒na sahip olabilirsiniz. ─░stedi─činiz zaman paray─▒ ├ž─▒karan kuruma giderek ka─č─▒d─▒ ger├žek g├╝m├╝┼č ile takas edebilirsiniz. Ya da ka─č─▒d─▒ ba┼čka bir ki┼čiye ├Âdeme olarak verebilirsiniz ve onlar da bu ka─č─▒d─▒ g├╝m├╝┼č kar┼č─▒l─▒─č─▒nda bozdurabilir.┬áSabit coinlere a┼činasan─▒z, burada da temelde ayn─▒ prensibin ge├žerli oldu─čunu g├Ârebilirsiniz.
├ľzel ┼čirketlerin temsili para ├ž─▒kard─▒─č─▒ ├Ârnekler mevcuttur, fakat bu i┼člem ├žok daha geni┼č ├Âl├žekli olarak┬ámerkez bankalar─▒ taraf─▒ndan yap─▒l─▒r. Ulusal para birimlerinin alt─▒n rezerviyle desteklenmesi anlam─▒na gelen ve bir├žok devlet taraf─▒ndan benimsenen alt─▒n standard─▒n─▒ muhtemelen duymu┼čsunuzdur. G├╝n├╝m├╝zdeki sistemden ├žok uzak g├Âr├╝nse de bir y├╝zy─▒ldan daha k─▒sa bir ├Ânce ka─č─▒t paran─▒z─▒ bankaya g├Ât├╝rerek de─čerli metallerle takas edebiliyordunuz.
Ekonomik a├ž─▒dan bunun baz─▒ ├Ânemli avantajlar─▒ vard─▒r. Bu avantajlar o kadar ├Ânemlidir ki┬áalt─▒n standart g├╝n├╝m├╝zde hala alternatiflerinden daha ├╝st├╝n bir ┼čeyi tan─▒mlamak i├žin kullan─▒l─▒r. ─░lk avantaj, devlet m├╝dahalesi artsa da para biriminin de─čerinin┬áenflasyon arac─▒l─▒─č─▒yla kolayca d├╝┼č├╝r├╝lememesidir. En az─▒ndan teoride, devletler ellerinde tuttuklar─▒ alt─▒n miktar─▒n─▒ a┼čan tutarlarda banknot yay─▒nlayamaz. Ne yaz─▒k ki bankalar─▒n, alt─▒n rezervlerinden daha fazla miktarda banknot yaratmas─▒na imkan tan─▒yan┬ák─▒smi rezerv politikas─▒yla ├žal─▒┼čmas─▒ ├žok daha kolay ve ├žekicidir.

Alt─▒n standart bireylerin yanlar─▒nda k├╝l├želer ta┼č─▒mak ya da bir ┼čey sat─▒n al─▒rken bu k├╝l├želeri b├Âlmek zorunda kalmadan alt─▒n kullanarak al─▒m sat─▒m yapabilmesine imkan tan─▒m─▒┼čt─▒r.

Bu parasal sistemin bir di─čer avantaj─▒ da alt─▒n─▒n her zaman i├žin uluslararas─▒ ├Âl├žekte kabul g├Ârm├╝┼č olmas─▒na dayan─▒r. ├ťlkelerin yerel ekonomileri alt─▒n merkezleri olursa, alt─▒n standard─▒n─▒ kullanan bu ├╝lkeler k├╝resel anlamda kabul g├Âren bir kaynakla daha kolay al─▒m sat─▒m yapabilir.



Kripto para d├╝nyas─▒na girmek mi istiyorsunuz? Binance ├╝zerinden Bitcoin alabilirsiniz!



─░tibari para

Temsili para art─▒k en bask─▒n para t├╝r├╝ de─čildir. Alt─▒n standard─▒n ├Âl├╝m├╝ k├╝resel anlamda kabul g├Âren ve emtialardan tam anlam─▒yla ba─č─▒ms─▒z olan yeni bir para t├╝r├╝n├╝n ortaya ├ž─▒kmas─▒na neden olmu┼čtur.

K─▒saca itibari para, bir devlet taraf─▒ndan ├ž─▒kar─▒lan parad─▒r (itibari -fiat- terimi┬ákararname ile anlam─▒na gelen Latince bir kelimeden t├╝remi┼čtir). G├╝n├╝m├╝zde kullan─▒lan Amerika Birle┼čik Devletleri dolar─▒, Meksika pezosu, Japon yeni ve Hindistan rupisi itibari para ├Ârnekleridir.

─░tibari paran─▒n de─čeri b├╝y├╝k oranda devletlerin ve merkez bankalar─▒n─▒n kararlar─▒na dayan─▒r. Bir itibari para banknotu en temelde, yaln─▒zca idari kurumlar taraf─▒ndan de─čer addedildi─či i├žin de─čer te┼čkil eden bir ka─č─▒t par├žas─▒d─▒r.

Ka─č─▒t para formunda itibari paralar─▒n yak─▒n d├Ânemde ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒ d├╝┼č├╝n├╝lse de asl─▒nda k├Âkenlerinin 11. y├╝zy─▒lda ├çin'e dayand─▒─č─▒n─▒ belirtmek ├Ânemlidir. 17. y├╝zy─▒lda Avrupa'da ve birka├ž y├╝zy─▒l sonra Kuzey ve G├╝ney Amerika'da da ka─č─▒t formlarla denemeler yap─▒lm─▒┼čt─▒r.

┼×u ana kadar bahsetti─čimiz para t├╝rlerinin aksine itibari para biriminde nadir bulunurluk ├Â─česi mevcut de─čildir. Yeti┼čmeleri zaman alan tar─▒msal emtialara ve yer alt─▒ndan ├ž─▒kar─▒lmas─▒ gereken de─čerli metallere k─▒yasla kullan─▒ma haz─▒r maddelerden ka─č─▒t para birimleri ├╝retmek olduk├ža kolayd─▒r. Bu s─▒n─▒rlamalar olmadan Merkez Bankalar─▒ gibi birimler hi├ž yoktan yeni paralar yaratabilir.

Kime sordu─čunuza ba─čl─▒ olarak bu ├Âzellik itibari paralar─▒n en ├Ânemli g├╝c├╝ ya da en b├╝y├╝k zay─▒fl─▒─č─▒ olabilir. ─░tibari para sistemlerinin savunucular─▒ para arz─▒n─▒ art─▒rma becerisinin devletlere┬áfinansal krizleri a┼čmada ve genel anlamda ekonomiyi y├Ânetmede daha fazla esneklik getirdi─čini savunur. Devlet, para piyasas─▒n─▒ ve faiz oranlar─▒n─▒ kontrol ederek, ├╝lkenin finansal durumuna y├Ânelik daha fazla kontrole sahip olur.
─░lgin├ž bir ┼čekilde ayn─▒ iddia itibari paralara kar┼č─▒ ├ž─▒kanlar taraf─▒ndan da ortaya konur, fakat ba┼čka bir a├ž─▒dan ele al─▒n─▒r. Devlet┬ápara politikas─▒na y├Ânelik ba┼čl─▒ca ele┼čtirilerden biri,┬áenflasyonun itibari para sahiplerinin elindeki birikimi yava┼č├ža eritti─čidir. Kontrol alt─▒na al─▒nmazsa agresif bir enflasyon d├Ânemi (hiperenflasyon) ba┼člatabilir ve bu da para biriminin de─čerini tamamen yok ederek b├╝y├╝k ├žapta ekonomik ve sosyal zarara neden olabilir.


Kripto para nerede yer al─▒yor?

Bitcoin, hem dijital para hem de dijital alt─▒n olarak adland─▒r─▒l─▒r. Di─čer yandan, emtia paralarda g├Âr├╝len bir├žok ├Âzelli─če de (ikame edilebilirlik (fungibility), b├Âl├╝nebilirlik, ta┼č─▒nabilirlik) sahip olmas─▒ onu ideal bir m├╝badele arac─▒ haline getirir.
Buna ek olarak,┬áde─čer saklama arac─▒ ├Âzellikleri de gitgide kabul g├Âr├╝r hale gelmi┼čtir. Bitcoin'in dijital alt─▒n oldu─čunu savunanlar, deflasyonist (ya da daha do─čru haliyle dezenflasyonist) arz politikas─▒n─▒n Bitcoin'in sat─▒n alma g├╝c├╝n├╝ zaman i├žinde korumas─▒na yard─▒mc─▒ olaca─č─▒na inan─▒r. Bu durum, Merkezi Bankas─▒ sistemlerinin kararlar─▒na ba─čl─▒ olarak de─čeri d├╝┼čebilen ABD dolar─▒ gibi enflasyonist paralarla b├╝y├╝k bir z─▒tl─▒k i├žindedir.

Y├╝zeyde kripto paralar, emtia paralar kategorisine d├╝┼č├╝yor gibi g├Âz├╝kmektedir. Kendi protokolleri d─▒┼č─▒nda ba┼čka bir kullan─▒m alan─▒na sahip olmasalar da ba┼čka herhangi bir varl─▒k ile destekli de─čillerdir ya da devlet kurumlar─▒ taraf─▒ndan ├ž─▒kar─▒lmazlar. Dijital para birimleri s├Âz konusu oldu─čunda paran─▒n de─čeri serbest piyasan─▒n bu paraya y├Ânelik de─čerlemesine dayan─▒r.


Son d├╝┼č├╝nceler

G├Ârd├╝─č├╝m├╝z gibi para bir├žok formda olabilir. ├ço─čumuz de─čeri ulusal┬áitibari para birimlerimiz ├╝zerinden d├╝┼č├╝nmeye al─▒┼čk─▒n─▒zd─▒r, fakat bu para t├╝r├╝ nispeten yeni ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. G├╝n├╝m├╝zde kulland─▒─č─▒n─▒z ├Âdemeye y├Ânelik mobil uygulamalar binlerce y─▒ll─▒k parasal evrimin bir sonucudur.
Kripto paralar paran─▒n bir sonraki d├Ânemi i├žin umut vaat eden bir deneydir.┬áBitcoin ve di─čer kripto paralar geni┼č ├žapta benimsenirlerse, dijital emtialar─▒n ilk ├Ârnekleri olabilir. Kripto paralar─▒n d├╝nya genelinde itibari paralar─▒n h├╝km├╝n├╝ ele ge├žirip ge├žiremeyece─čini zaman g├Âsterecektir.