Kara Pazartesi ve Borsalar─▒n ├ç├Âk├╝┼č├╝
Ana sayfa
Makaleler
Kara Pazartesi ve Borsalar─▒n ├ç├Âk├╝┼č├╝

Kara Pazartesi ve Borsalar─▒n ├ç├Âk├╝┼č├╝

Ba┼člang─▒├ž Seviyesi
Yay─▒nlanma: May 4, 2020G├╝ncellenme: Feb 9, 2023
7m

─░├žerik


Kara Pazartesi nedir?

Kara Pazartesi, 19 Ekim 1987'de meydana gelen ani ve ciddi bir borsa ├ž├Âk├╝┼č├╝n├╝ tan─▒mlamak i├žin kullan─▒lan isimdir. Bu ├ž├Âk├╝┼č d├Âneminde, ABD borsa performans─▒n─▒ ├Âl├žen bir endeks olan Dow Jones End├╝stri Ortalamas─▒ (DJIA) %22'den fazla d├╝┼č├╝┼č g├Âsterir. ├ç├Âk├╝┼čten bir hafta ├Ânce iki b├╝y├╝k d├╝┼č├╝┼č daha ya┼čanm─▒┼čt─▒r.


Kara Pazartesi d├Âneminde Dow Jones End├╝striyel Ortalamas─▒n─▒n performans─▒.┬á


Kara Pazartesi, k├╝resel borsalarda gerilemenin ba┼člang─▒c─▒ olarak hat─▒rlan─▒r. Bug├╝n itibariyle borsa tarihinin en me┼čhur g├╝nlerinden biridir.

O d├Ânemde borsalardaki toplam i┼člem hacmi o kadar y├╝ksektir ki zaman─▒n bilgisayarlar─▒ aniden gelen y├╝ksek y├╝k├╝ kald─▒ramaz. Emirler saatler boyunca ger├žekle┼čtirilemez ve b├╝y├╝k miktarlarda para transferleri ertelenir.
Bunun gibi b├╝y├╝k bir ├ž├Âk├╝┼č do─čal olarak vadeli i┼člem ve opsiyon piyasalar─▒n─▒ da etkiler. ├ç├Âk├╝┼č, k├╝resel piyasalar ├╝zerinde de ├Ânemli etkiler yarat─▒r. D├╝nyadaki b├╝y├╝k endekslerin ├žo─ču ay─▒ %20-30 aras─▒ d├╝┼č├╝┼čle kapat─▒r.

ÔÇťKara PazartesiÔÇŁ terimi genellikle 1987'deki ├ž├Âk├╝┼č├╝ ifade eder. Fakat di─čer ciddi piyasa ├ž├Âk├╝┼čleri i├žin de kullan─▒l─▒r.


Piyasalar neden ├ž├Âker?

Genellikle, borsa ├ž├Âk├╝┼člerinin nedeni olarak tek bir etmen g├Âsterilemez. ─░lgin├ž bir ┼čekilde, 1987 Kara Pazartesi'den ├Ânce ├Ânemli bir olay ya┼čanmam─▒┼čt─▒r. Fakat, birka├ž farkl─▒ fakt├Âr bir araya gelerek panik ve belirsizlik ortam─▒ yaratm─▒┼čt─▒r. Peki, bu fakt├Ârler nelerdir?

Birincisi, bilgisayarl─▒ al─▒m sat─▒m sistemleri kullan─▒m─▒n─▒n ba┼člamas─▒d─▒r. Bug├╝n, ├žo─ču al─▒m sat─▒m faaliyeti bilgisayarlar taraf─▒ndan y├╝r├╝t├╝l├╝yor olsa da eskiden kullan─▒lan sistem bu ┼čekilde de─čildir. 1980'lerden ├Ânce borsalar, tacirlerin do─črudan borsan─▒n al─▒m sat─▒m kat─▒nda varl─▒k takas etti─či genellikle g├╝r├╝lt├╝l├╝ ve kalabal─▒k yerlerdir.


Bilgisayarl─▒ ticaret sistemlerinin kullan─▒m─▒ ba┼člamadan ├Ânce, 1963 y─▒l─▒nda New York Borsas─▒n─▒n (NYSE) al─▒m sat─▒m kat─▒. Kaynak: Kongre K├╝t├╝phanesi. Orijinal g├Âr├╝nt├╝ ├╝zerinde d├╝zenleme yap─▒lm─▒┼čt─▒r.


Fakat 1980'lere gelindi─činde al─▒m sat─▒m faaliyetleri bilgisayar yaz─▒l─▒mlar─▒na daha fazla dayanmaya ba┼člar. Bilgisayarl─▒ al─▒m sat─▒mlara ge├ži┼č, binlerce emri saniyeler i├žinde verebilme kapasitesine sahip sistemlerle ├žok daha h─▒zl─▒ al─▒m sat─▒m faaliyetlerini m├╝mk├╝n hale getirir. Do─čal olarak, bu geli┼čmeler b├╝y├╝k fiyat hareketlerinin h─▒z─▒n─▒ da etkiler. O zamana k─▒yasla, bug├╝n├╝n al─▒m sat─▒m botlar─▒ beklenmedik bir olay─▒n ya┼čanmas─▒ durumunda trilyonlarca dolarl─▒k de─čeri saniyeler i├žinde hareket ettirebilir.

ABD'nin ticaret a├ž─▒─č─▒, uluslararas─▒ gerilimler ve di─čer jeopolitik ko┼čullar gibi di─čer fakt├Ârler de nedenler aras─▒nda g├Âsterilir. Bunlar─▒n da ├Âtesinde, medyan─▒n daha fazla eri┼čime sahip olmas─▒ da kesinlikle olay─▒n etkilerini ve ┼čiddetini art─▒rm─▒┼čt─▒r.

T├╝m bu fakt├Ârler ├ž├Âk├╝┼če katk─▒da bulunmu┼č olsa da, kararlar─▒n yine de insanlar taraf─▒ndan verildi─čini belirtmek ├Ânemlidir. Piyasa psikolojisi sat─▒┼č dalgas─▒nda ├Ânemli bir rol oynar ve genellikle kitlesel pani─čin bir sonucudur.


Devre kesici nedir?

Kara Pazartesi olaylar─▒n─▒n ard─▒ndan, ABD Menkul K─▒ymetler ve Borsa Komisyonu (SEC) taraf─▒ndan benzer olaylar─▒n tekrarlanmas─▒n─▒ ├Ânlemek ya da tamamen ├Ânlenemese bile etkilerini azaltmak i├žin ├že┼čitli mekanizmalar kurulur.

Bu y├Ântemlerden biri de devre kesicidir. Fiyat g├╝nl├╝k a├ž─▒l─▒┼ča g├Âre belirli bir y├╝zde seviyesine ula┼čt─▒─č─▒nda al─▒m sat─▒mlar─▒ durduran d├╝zenleyici bir ├Ânlemdir. Burada ├Âncelikli olarak Amerika Birle┼čik Devletleri'nden bahsediyor olsak da, devre kesiciler di─čer bir├žok piyasada da uygulamaya konmu┼čtur.
Devre kesiciler, Dow ya da S&P 500 gibi ba┼čl─▒ca endekslerin yan─▒ s─▒ra bireysel menkul k─▒ymetler i├žin de ge├žerlidir. ├çal─▒┼čma ┼čekilleri ┼č├Âyledir:

S&P 500 bir i┼člem g├╝n├╝ i├žinde %7'den fazla d├╝┼čerse, i┼člemler 15 dakika boyunca durdurulur ve yeniden ba┼člat─▒l─▒r. Buna Seviye 1 devre kesici denir. Piyasa daha da d├╝┼čerse ve g├╝nl├╝k a├ž─▒l─▒┼čtan fark─▒ %13'e ula┼č─▒rsa tekrar durdurulur. Buna ise Seviye 2 devre kesici denir. 15 dakikal─▒k bir aradan sonra i┼člemler yeniden ba┼člat─▒l─▒r. Fiyattaki d├╝┼č├╝┼č piyasa a├ž─▒l─▒┼č─▒na k─▒yasla %20 seviyesine ula┼č─▒rsa i┼člemler g├╝n├╝n geri kalan─▒ i├žin durdurulur. Buna Seviye 3 devre kesici denir.


Devre kesicinin avantajlar─▒ ve dezavantajlar─▒

Devre kesiciler ani ├ž├Âk├╝┼čleri ├Ânlemede etkili olabilse de, tart─▒┼čma konusu olmu┼čtur.

Devre kesicileri ele┼čtiren baz─▒ ki┼čiler, bu sistemlerin piyasalar ├╝zerinde olumsuz bir etkiye sahip oldu─čunu ve ├ž├Âk├╝┼člerin ciddiyetini art─▒rd─▒─č─▒n─▒ iddia eder. B├Âyle bir etki nas─▒l ortaya ├ž─▒kabilir? Bu ├Ânceden belirlenmi┼č y├╝zde seviyeleri piyasa a├ž─▒l─▒┼č fiyat─▒na dayand─▒─č─▒ndan, herkese a├ž─▒k bir bilgidir. Dolay─▒s─▒yla, emir fiyatlar─▒n─▒ etkileyebilir ve emir defterinin belirli fiyat seviyelerinde likiditeyi yapay bir ┼čekilde azaltabilir.

Azalan likidite, arzdaki beklenmedik bir art─▒┼č─▒ emmek i├žin yeterli emrin bulunmamas─▒ nedeniyle daha fazla oynakl─▒─ča yol a├žabilir. Ele┼čtirmenler, devre kesicilerin likidite alanlar─▒ ├╝zerindeki etkisi olmadan piyasalar─▒n do─čal bir dengeye ula┼čmas─▒ ihtimalinin daha y├╝ksek oldu─čunu savunur.

S&P 500 gibi k├╝resel piyasa endeksleri s├Âz konusu oldu─čunda, devre kesiciler sadece a┼ča─č─▒ y├Ânde hareketlerde tetiklenir. Di─čer yandan, bireysel menkul k─▒ymetlerde yukar─▒ y├Ânl├╝ hareketler de devre kesicileri etkinle┼čtirilebilir.


Piyasa ├ž├Âk├╝┼člerine nas─▒l haz─▒rlan─▒l─▒r?

Piyasalar─▒n ve kitle psikolojisinin do─čas─▒ nedeniyle, ├ž├Âk├╝┼čler neredeyse ka├ž─▒n─▒lmazd─▒r. Peki piyasa ├ž├Âk├╝┼člerine haz─▒rlanmak i├žin neler yapabilirsiniz?┬á

Bir yat─▒r─▒m plan─▒ veya genel bir al─▒m sat─▒m stratejisi olu┼čturmay─▒ d├╝┼č├╝nebilirsiniz. Piyasa ├ž├Âkt├╝─č├╝nde ve bir├žok yat─▒r─▒mc─▒ panik sat─▒┼č─▒ yapt─▒─č─▒nda, sakin, rasyonel kalmak ve duygusal kararlar almaktan ka├ž─▒nmak ├Ânemlidir. Uzun vadeli bir yat─▒r─▒m plan─▒ veya al─▒m sat─▒m stratejisi olu┼čturmak, d├╝rt├╝sel kararlar vermenizi engelleyece─činden ├žok ├Ânemlidir.

Dikkate al─▒nmas─▒ gereken bir di─čer nokta da bir stop-loss (kay─▒p durdurma) belirlemektir. Ba┼čar─▒l─▒ bir yat─▒r─▒mc─▒ olmak i├žin k─▒sa vadeli i┼člemlerin yaratabilece─či kayb─▒ s─▒n─▒rland─▒rmak mutlak bir zorunluluktur. Fakat, uzun vadeli yat─▒r─▒mc─▒lar s├Âz konusu oldu─čunda bu uygulama ┼ča┼č─▒rt─▒c─▒ derecede daha az yayg─▒nd─▒r. Stop-loss'unuz daha b├╝y├╝k fiyat hareketlerine alan tan─▒yor olsa bile y─▒k─▒c─▒ bir piyasa ├ž├Âk├╝┼č├╝ durumunda sizi a─č─▒r kay─▒plardan kurtarabilir.

Bug├╝ne kadar k├╝resel piyasa ├ž├Âk├╝┼člerinin hepsi ge├žici olmu┼čtur. Ekonomik durgunluk bir y─▒ldan uzun s├╝reyle devam edebilse de, piyasalar daha sonra toparlanma e─čilimi g├Âsterir. Yeterince uzun bir zaman aral─▒─č─▒ndan incelendi─činde k├╝resel ekonomi y├╝zy─▒llard─▒r istikrarl─▒ bir b├╝y├╝me i├žerisindedir ve bu d├╝zeltmeler yaln─▒zca ge├žici gerilemelerdir.


1915 ve 2020 y─▒llar─▒ aras─▒nda Dow Jones End├╝stri Ortalamas─▒'n─▒n performans─▒.


Bu g├Âzlem ekonomik b├╝y├╝meye ba─čl─▒ k├╝resel piyasalar i├žin do─čru olsa da, kripto para piyasalar─▒ i├žin ge├žerli de─čildir. Blockchain end├╝strisi hala gen├žtir ve kripto paralar riskli bir varl─▒k s─▒n─▒f─▒d─▒r. Dolay─▒s─▒yla, baz─▒ kripto varl─▒klar ciddi bir piyasa ├ž├Âk├╝┼č├╝n├╝n ard─▒ndan kendini hi├žbir zaman toparlayamayabilir.



Kripto para d├╝nyas─▒na girmek mi istiyorsunuz? Binance ├╝zerinden Bitcoin alabilirsiniz!



Di─čer ├Ânemli Kara Pazartesiler

28 Ekim 1929

1930'larda B├╝y├╝k Buhrandan ├Ânce borsalar ├ž├Âkt├╝. Uzun vadeli ekonomik etkileri g├Âz ├Ân├╝ne al─▒nd─▒─č─▒nda, 1929 sonbahar─▒ndaki ├ž├Âk├╝┼č, bug├╝ne kadarki en y─▒k─▒c─▒ borsa ├ž├Âk├╝┼č├╝ oldu.

29 Eyl├╝l 2008

ABD konut balonunun patlamas─▒n─▒n ard─▒ndan borsalar ├ž├Âkmeye ba┼člad─▒. Bu ├ž├Âk├╝┼č├╝n sonucunda, 2000'lerin sonu ve 2010'lar─▒n ba┼č─▒nda B├╝y├╝k Durgunluk ya┼čand─▒. Konu hakk─▒nda daha fazla bilgi edinmek isterseniz, 2008 Finansal Krizi makalemizi okuyabilirsiniz.

9 Mart 2020

Koronavir├╝s pandemisi ve petrol fiyat─▒ sava┼č─▒yla k├Âr├╝klenen bu ├ž├Âk├╝┼č B├╝y├╝k Durgunluk'tan bu yana ABD borsas─▒ i├žin en k├Ât├╝ g├╝nd├╝r. Bu tarihte, 2008'den bu yana en b├╝y├╝k tek g├╝nl├╝k d├╝┼č├╝┼č ya┼čand─▒. Fakat, bir sonraki paragrafta g├Ârece─činiz gibi, bu rekor yaln─▒zca bir hafta s├╝rd├╝.

16 Mart 2020

Koronavir├╝s pandemisinin potansiyel ekonomik etkilerine y├Ânelik korku artmaya devam etti. Sonu├ž olarak, ABD piyasas─▒ bir hafta ├Ânceki ├ž├Âk├╝┼čten daha b├╝y├╝k bir tek g├╝nl├╝k d├╝┼č├╝┼č ya┼čad─▒. Bu tarih, koronavir├╝s├╝n finansal piyasalar ├╝zerinde yaratt─▒─č─▒ etkiye ba─čl─▒ ilk ┼čokun zirvesi olarak g├Âr├╝lebilir.


Son fikirler

├ľzetle, Kara Pazartesi 1987'de piyasalarda ya┼čanan ciddi bir ├ž├Âk├╝┼čt├╝r. Daha ├Ânce belirtti─čimiz gibi bu terim 1929, 2008 ve 2020'dekiler gibi di─čer borsa ├ž├Âk├╝┼člerini ifade etmek i├žin de kullan─▒labilir.

Kara Pazartesi olaylar─▒n─▒ takiben, borsalardaki ani ├ž├Âk├╝┼člerin etkilerini azaltmaya y├Ânelik yeni d├╝zenlemeler yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu d├╝zenlemelerin en etkili ve tart─▒┼čmal─▒ olanlar─▒ndan biri, ├Ânceden belirlenmi┼č kay─▒p y├╝zdesi seviyelerine ula┼č─▒ld─▒─č─▒ndan i┼člemleri durduran devre kesicidir.

Ka├ž─▒n─▒lmaz piyasa ├ž├Âk├╝┼člerine haz─▒rlanmak i├žin ne yapabilirsiniz? Uygun bir yat─▒r─▒m plan─▒ veya al─▒m sat─▒m stratejisi olu┼čturmak i├žin olas─▒ senaryolar─▒ d├╝┼č├╝nebilirsiniz. Risk y├Ânetimi, portf├Ây ├že┼čitlendirme ve piyasa psikolojisi, piyasa ├ž├Âk├╝┼čleri s─▒ras─▒nda b├╝y├╝k kay─▒plardan ka├ž─▒nman─▒za yard─▒mc─▒ olabilecek birka├ž konudur.