Blockchain Çıkmazı Nedir?
Ana sayfa
Makaleler
Blockchain Çıkmazı Nedir?

Blockchain Çıkmazı Nedir?

Orta Seviye
Yay─▒nlanma: Oct 14, 2022G├╝ncellenme: Feb 1, 2023
9m

K─▒sa ├ľzet

Blockchain'ler saniye ba┼č─▒na yaln─▒zca s─▒n─▒rl─▒ say─▒da i┼člemi i┼čleyebilir. ├ľrne─čin Bitcoin a─č─▒, saniye ba┼č─▒na yakla┼č─▒k yedi i┼člem ger├žekle┼čtirebilir. Blockchain teknolojisi k├╝resel olarak benimsenecekse, ├žok daha fazla veriyi ├žok daha h─▒zl─▒ bir ┼čekilde y├Ânetebilmeli, ├ž├╝nk├╝ ancak bu durumda a─č ├žok yava┼č veya pahal─▒ hale gelmeden daha fazla ki┼či taraf─▒ndan kullan─▒labilir. Fakat merkeziyetsiz bir├žok a─č─▒n temel tasar─▒m─▒ gere─či, ├Âl├žeklenebilirli─čin art─▒r─▒lmas─▒yla merkeziyetsizlik veya g├╝venlik zay─▒flama e─čilimi g├Âsterir. Bu durum, blockchain ├ž─▒kmaz─▒ olarak bilinir. Bu sorunu ├ž├Âzmeye ├žal─▒┼čan geli┼čtiriciler, farkl─▒ mutabakat mekanizmalar─▒ ve b├Âl├╝mleme, yan zincirler ve ortak kanallar gibi ├Âl├žeklendirme ├ž├Âz├╝mleriyle denemeler yapmaktad─▒r.

Giri┼č

En temelde bir blockchain, a─ča yay─▒lm─▒┼č bir dijital veritaban─▒d─▒r. Bloklar, kronolojik olarak s─▒ralanm─▒┼č verilerdir. Bloklar birbiriyle ba─člant─▒l─▒d─▒r ve kriptografik ispatlarla g├╝vende tutulur. Bu teknolojinin farkl─▒ sekt├Ârlerdeki uygulamalar─▒ daha ┼čimdiden ├žal─▒┼čma ve ya┼čam ┼čekillerimizi de─či┼čtirmektedir.┬á

Ana fikir, merkeziyetsiz ve g├╝venli blockchainlerin, a─č veya piyasalar─▒n faaliyet g├Âstermesi i├žin ├╝├ž├╝nc├╝ taraflara ihtiya├ž duyulmayan bir d├╝nyaya imkan tan─▒mas─▒d─▒r. Fakat uzmanlar, bu teknolojinin daha geni┼č ├žapta benimsenmesi i├žin ├ž├Âz├╝lmesi gereken temel bir sorun oldu─čunda genellikle hemfikirdir. Bahsedilen bu sorun da "blockchain ├ž─▒kmaz─▒" olarak bilinir.

Terim, Ethereum kurucu orta─č─▒ Vitalik Buterin taraf─▒ndan pop├╝lerle┼čtirilmi┼čtir. Kavram─▒ anlayabilmeniz i├žin bir blockchainde arzu edilen ├╝├ž farkl─▒ unsur oldu─čunu bilmeniz gerekir: merkeziyetsizlik, g├╝venlik ve ├Âl├žeklenebilirlik. Blockchain ├ž─▒kmaz─▒, blockchainlerin ├╝├ž ├Âzellikte de e┼č zamanl─▒ olarak optimal seviyelere ula┼čmas─▒n─▒n zor oldu─ču fikrini ifade eder. Bu unsurlardan birinin g├╝├žlenmesi, di─čerinin zay─▒flamas─▒na neden olur.

Makalemiz bu ├ž─▒kmaz─▒n ├╝├ž unsurunu da inceleyecek ve bunlar─▒n her birini ayr─▒nt─▒l─▒ olarak anlatacakt─▒r. Her bir unsurdan ve bu unsurlar─▒n nas─▒l bir araya geldi─činden detayl─▒ca bahsetmek, blockchain ├ž─▒kmaz─▒n─▒n nas─▒l ve neden ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒n─▒n daha iyi anla┼č─▒lmas─▒n─▒ sa─člayacakt─▒r. Bu makale, geli┼čtiriciler taraf─▒ndan ortaya at─▒lm─▒┼č baz─▒ ├ž├Âz├╝mlere de de─činecektir.

Merkeziyetsizlik nedir?

Bitcoin ve benzer blockchainler, tasar─▒m gere─či merkeziyetsizdir. T├╝m yap─▒, kontrolde bir ki┼či veya organizasyonun olmamas─▒ ├╝zerine kurulmu┼čtur. Aksine, merkeziyetsiz bir yap─▒ kullan─▒l─▒r. A─č katman─▒, kat─▒l─▒m g├Âstermek isteyen herkese a├ž─▒kt─▒r. Sonu├ž olarak, kontrol tek bir birimin elinde olmak yerine da─č─▒t─▒lm─▒┼č durumdad─▒r. Herkes ayn─▒ verilere eri┼čim sahibidir. Bir ki┼či kay─▒tlar─▒ kendi ├ž─▒kar─▒na olacak ┼čekilde de─či┼čtirerek sistemi kand─▒rmaya ├žal─▒┼č─▒rsa, di─čer kat─▒l─▒mc─▒lar hatal─▒ veriyi reddedecektir.

├çok fazla teknik ayr─▒nt─▒ya girmeden ├Ârnek olarak Bitcoin a─č─▒n─▒ inceleyelim. Kontrolde olan bir ├╝├ž├╝nc├╝ taraf yoktur. Bunu finansal sistemde bankalara y├Ânelik ihtiya├žla k─▒yaslayabiliriz. Bankalar, i┼člem yapan ki┼čiler aras─▒nda g├╝veni ve t├╝m kay─▒tlar─▒n do─čru tutulmas─▒n─▒ sa─člar. Fakat Bitcoin a─č─▒, verilerin dijital veritaban─▒na eklenmeden ├Ânce kontrol edilebilmesi ve onaylanabilmesi i├žin t├╝m bu verileri a─čdaki herkesle payla┼č─▒r. Ortaya ├ž─▒kan sonu├ž ise ├╝├ž├╝nc├╝ taraflara ihtiya├ž duymaks─▒z─▒n var olabilen bir sistemdir.

Merkeziyetsizlik, Web3'├╝n m├╝mk├╝n olmas─▒n─▒ da sa─člar. ┼×u anda, g├╝n├╝m├╝z├╝n interneti olan Web2 kullan─▒lmaktad─▒r. ┼×irketler taraf─▒ndan kontrol edilen, fakat kullan─▒c─▒lar taraf─▒ndan olu┼čturulmu┼č i├žerikleri bar─▒nd─▒ran site ve uygulamalarla doludur. Bir sonraki ad─▒m Web3't├╝r. Web3, merkeziyetsiz blockchainin insanlar─▒n kendi verilerini ve ├ževrimi├ži hayatlar─▒n─▒ kontrol etmesine imkan tan─▒d─▒─č─▒ bir internet versiyonudur.┬á

Fakat dikkat edilmesi gereken bir nokta, farkl─▒ bir├žok kullan─▒c─▒n─▒n herhangi bir verinin ge├žerlili─či ├╝zerinde hemfikir olmas─▒na ihtiya├ž duyan bu da─č─▒t─▒k sistemlerin ├žal─▒┼čma tarz─▒n─▒n gerektirdi─či bilgi payla┼čma ve i┼čleme ┼čeklinden dolay─▒ i┼člem s├╝relerinin yava┼č olabilece─čidir. Dolay─▒s─▒yla blockchainlerin ├Âl├žeklendirme yapmas─▒, di─čer bir deyi┼čle daha fazla veriyi daha y├╝ksek h─▒zda y├Ânetme becerisine sahip olmas─▒ gerekir. ├ľl├žeklenebilirlikten bahsederken buna tekrar de─činece─čiz.

Buna ek olarak, merkeziyetsizlik hayali yaln─▒zca alt─▒nda yatan blockchainin g├╝venli olmas─▒ durumunda ger├žek olabilir. Blockchain g├╝venli de─čilse, k├Ât├╝ niyetli bir ki┼či kontrol├╝ ele ge├žebilir ve verileri kendi ├ž─▒kar─▒na olacak ┼čekilde de─či┼čtirebilir. Bu da bizi ├ž─▒kmaz─▒n ikinci k─▒sm─▒na g├Ât├╝r├╝r: g├╝venlik.

Blockchain g├╝venli─či nedir?

G├╝venli olmayan bir borsan─▒n ne kadar merkeziyetsiz oldu─čunun hi├žbir ├Ânemi yoktur. ─░yi bir blockchain, k├Ât├╝ niyetli ki┼čilerden gelecek sald─▒r─▒lara kar┼č─▒ diren├žli olmal─▒d─▒r. Merkezi sistemler g├╝venli─čini sistemin kapal─▒ olmas─▒ ger├že─činden al─▒r. Kontrolde olan kimse, verinin m├╝dahaleye kapal─▒ oldu─čunu garanti edebilir. Peki, herhangi birinin bir rol ├╝stlenebildi─či merkeziyetsiz sistemlerde g├╝venlik nas─▒l sa─članabilir?

Bu karma┼č─▒k bir konudur, fakat merkeziyetsiz blockchain g├╝venli─činin bir ├Ârne─či olarak tekrar Bitcoin'e bakabiliriz. Bitcoin blockchaini kriptografi ve Proof of Work (PoW) ad─▒nda bir a─č mutabakat mekanizmas─▒n─▒n birle┼čimini kullan─▒r. Kriptografi anlam─▒nda her bir blok bir t├╝r dijital imzaya (veya hash) sahiptir. Herhangi bir de─či┼čiklik bir blokun hash'ini de─či┼čtirece─či i├žin t├╝m veri bloklar─▒ de─či┼čiklik yap─▒lamayacak ┼čekilde birbiriyle ba─čl─▒d─▒r. Veriyi de─či┼čtirmeye y├Ânelik herhangi bir giri┼čim, a─č─▒n geri kalan─▒ taraf─▒ndan hemen tespit edilecektir.

PoW mutabakat mekanizmas─▒ bu yap─▒n─▒n bir di─čer par├žas─▒d─▒r. Kripto paran─▒n kay─▒t defterini g├╝vende tutmaya yard─▒mc─▒ olur. Proof of Work'├╝ detayl─▒ anlatmak i├žin ayr─▒ bir makale gerekir, fakat k─▒saca ├Âzetleyecek olursak a─č─▒n ├╝yeleri yaln─▒zca madencilik olarak bilinen bir etkinlik arac─▒l─▒─č─▒yla yeni i┼člemleri do─črulayabilir ve kay─▒t defterine ekleyebilir. Madencilik s├╝reci, matematiksel bir bulmacay─▒ ├ž├Âzmek i├žin hesaplama g├╝c├╝ kullanmay─▒ i├žerir. Bulmacay─▒ ├ž├Âzme s├╝recinin bir k─▒sm─▒ bilgisayarlar─▒n ├žok say─▒da hashing i┼člemi yapmas─▒n─▒ gerektirir. PoW mekanizmas─▒ g├╝venli fakat nispeten yava┼č oldu─ču i├žin de bu durum ├Âl├žeklendirme sorununa etki eder.

A─čda ne kadar fazla kat─▒l─▒mc─▒ (d├╝─č├╝m) varsa, g├╝venli─čin de bir o kadar y├╝ksek olaca─č─▒n─▒ belirtmek ├Ânemlidir. Daha fazla kat─▒l─▒mc─▒ oldu─čunda, k├Ât├╝ niyetli bir ki┼činin sistemin kontrol├╝n├╝ ele ge├žirmesi zorla┼č─▒r. Bu da %51 sald─▒r─▒s─▒ ile ili┼čkilidir. ├ľzetleyecek olursak: tek bir birim (ya da bir grup k├Ât├╝ niyetli ki┼či) bir blockchainin toplam a─č hash oran─▒n─▒n %50'sinden fazlas─▒n─▒n kontrol├╝ne sahip olursa, mutabakat─▒ ge├žersiz k─▒labilir ve zincirdeki verileri kendilerine fayda sa─člayacak, ├Ârne─čin tokenlerle ├žift harcama yapacak ┼čekilde de─či┼čtirebilir.┬á

K─▒sacas─▒, g├╝venlik bir blockchainin ba┼čar─▒l─▒ olmas─▒ i├žin temel bir ko┼čuldur, ├ž├╝nk├╝ g├╝venlik olmazsa sald─▒rganlar zincirin kontrol├╝n├╝ ele ge├žirerek onu i┼če yaramaz hale getirebilir.

├ľl├žeklenebilirlik nedir?

├ľl├žeklenebilirlik, saniye ba┼č─▒na gitgide daha fazla i┼člemi destekleyebilen bir blockchain geli┼čtirme hedefini temsil eder. Blockchain daha geni┼č bir kesime ve olas─▒ milyarlarca kullan─▒c─▒ya hizmet edecekse ├Âl├žeklendirme gereklidir. Fakat hala bir├žok blockchain bu konuda zorlanmaktad─▒r.┬á

Bunun nedeni, blockchain i├žin merkeziyetsizlik ve g├╝venli─čin ├žok b├╝y├╝k bir ├Âneme sahip olmas─▒ nedeniyle ├Âncelikle bu konulara odaklan─▒lmas─▒d─▒r. Merkeziyetsizlik, blockchainin de─čer ve hedefleri i├žin o kadar b├╝y├╝k bir ├Âneme sahiptir ki, tan─▒nm─▒┼č ├žo─ču blockchainin temelinde yatar. Daha ├Ânce bahsetti─čimiz gibi g├╝venlik de bir blockchainin ba┼čar─▒l─▒ ve kullan─▒labilir olabilmesi i├žin temel bir gereksinimdir.

Fakat merkeziyetsizlik ve g├╝venli─če ├Âncelik verildi─činde ├Âl├žeklendirme zor bir hale gelir. Bir zincirin y├Ânetebilece─či i┼člem say─▒s─▒ son derece k─▒s─▒tl─▒ olabilir. Visa gibi merkezi bir ├Âdeme sistemi, saniye ba┼č─▒na 24.000 i┼člemi destekleyebildi─čini belirtmektedir. Bunun nedeni a─č─▒n kapal─▒ olmas─▒, herkese a├ž─▒k d├╝─č├╝mler ve mutabakat uygulamalar─▒n─▒n bulunmamas─▒d─▒r. Bunu en tan─▒nm─▒┼č blockchainlerden baz─▒lar─▒yla k─▒yaslayal─▒m.┬á

2022'de Bloomberg'e g├Âre: "Eyl├╝l itibar─▒yla, Bitcoin saniye ba┼č─▒na yediden fazla i┼člem ger├žekle┼čtirmeyi ba┼čaramad─▒ ve en pop├╝ler ikinci a─č olan Ethereum da saniye ba┼č─▒na yakla┼č─▒k 15 i┼člemle s─▒n─▒rl─▒ kald─▒ ÔÇö geleneksel borsalara k─▒yasla bu olduk├ža b├╝y├╝k bir farkt─▒."

Daha ├Ânce de bahsetti─čimiz gibi bu blockchain i┼člem h─▒zlar─▒, bilginin merkeziyetsiz a─č─▒ olu┼čturan farkl─▒ kat─▒l─▒mc─▒lar taraf─▒ndan nas─▒l i┼členmesi gerekti─čine ve PoW mutabakat mekanizmas─▒n─▒n do─čas─▒na ba─čl─▒ olarak s─▒n─▒rl─▒d─▒r. Toplumda gitgide daha fazla ki┼či blockchain teknolojisini kullanmaya ba┼člarsa, y├Ânetebildi─či i┼člem say─▒s─▒n─▒n s─▒n─▒rl─▒ olmas─▒ nedeniyle a─č t─▒kanacakt─▒r.

Blockchain ├ž─▒kmaz─▒n─▒n nedeni

Yukar─▒da bahsedilen sorunun en bariz ve temel ├ž├Âz├╝m├╝, onaylama ve a─ča ekleme yapan kat─▒l─▒mc─▒ say─▒s─▒n─▒ azaltarak daha fazla ├Âl├žeklendirme ve h─▒za ula┼čmakt─▒r. Fakat bunu yapmak, kontrol├╝n daha az say─▒da kat─▒l─▒mc─▒ya verilmesiyle merkeziyetsizli─čin zay─▒flamas─▒na neden olur. Ayn─▒ zamanda kat─▒l─▒mc─▒ say─▒s─▒n─▒n azalmas─▒, sald─▒r─▒ ihtimalinin artmas─▒ anlam─▒na gelece─činden g├╝venli─čin zay─▒flamas─▒na da yol a├žar.

─░┼čte ├ž─▒kmaz bu nedenle olu┼čur: Arzu edilen merkeziyetsizlik ve g├╝venlik ├Âzelliklerinin aras─▒ndaki ba─člant─▒ g├Âz ├Ân├╝ne al─▒nd─▒─č─▒nda, blockchainin ├žal─▒┼čma ┼čeklinin temel tasar─▒m─▒ ├Âl├žeklendirme yapmay─▒ zorla┼čt─▒r─▒r. ├ľzelliklerden birini g├╝├žlendirdi─činizde di─čerini zay─▒flatm─▒┼č olursunuz. Merkeziyetsizli─če, g├╝venli─če veya her ikisine birden zarar vermeden ├Âl├žeklenebilirli─či nas─▒l art─▒rabilirsiniz?┬á

Blockchain ├ž─▒kmaz─▒n─▒n ├ž├Âz├╝m├╝

├ç─▒kmaz i├žin kusursuz tek bir ├ž├Âz├╝m yoktur. Fakat bu sorunu ├ž├Âzmenin ├Ânemi dikkate al─▒nd─▒─č─▒nda, topluluk i├žinde ilgin├ž sonu├žlar do─čuran farkl─▒ yakla┼č─▒mlar denenmi┼čtir. Bu alanda nelerin ya┼čand─▒─č─▒na dair fikir sahibi olabilmeniz i├žin en pop├╝ler baz─▒ geli┼čtirmelere g├Âz atal─▒m:

1. B├Âl├╝mleme

Blockchainleri (veya di─čer veritaban─▒ t├╝rlerini) belirli veri segmentlerini idare eden daha k├╝├ž├╝k, b├Âl├╝mlenmi┼č blockchainlere ay─▒ran bir y├Ântemdir. Bu d├╝zen, bir a─čdaki t├╝m i┼člem ve etkile┼čimleri idare eden tek bir zincir ├╝zerindeki bask─▒y─▒ azalt─▒r. Ayr─▒lm─▒┼č her bir blockchaine b├Âl├╝m ad─▒ verilir ve bu b├Âl├╝mler kendi kay─▒t defterlerine sahiptir. B├Âl├╝mler kendi i┼člemlerini i┼čleyebilir, fakat bir i┼čaret zinciri veya ana zincir b├Âl├╝mler aras─▒ndaki etkile┼čimleri idare eder. Blockchainin ana zincirinde bir de─či┼čiklik yap─▒l─▒yor olmas─▒ b├Âl├╝mlemeyi bir Katman 1 a─č ├Âl├žeklendirme y├╝kseltmesi haline getirir.

2. Farkl─▒ mutabakat mekanizmalar─▒

Bitcoin a─č─▒nda b├Âyle bir ├ž─▒kmaz─▒n olmas─▒n─▒n nedenlerinden biri de PoW'un g├╝venli─či sa─člamak i├žin ├žal─▒┼čma ┼čeklidir. Madencilere, kripto algoritmalar─▒na ve ├žok b├╝y├╝k miktarda merkeziyetsiz hesaplama g├╝c├╝ne y├Ânelik ihtiya├ž, g├╝venli ama yava┼č bir sisteme yol a├žar. ├ç─▒kmaz─▒ ├ž├Âzmeye y├Ânelik bir yakla┼č─▒m da mutabakat─▒ sa─člamak i├žin farkl─▒ bir yol bulmakt─▒r. Ethereum'un PoW'dan Proof of Stake'e (PoS) ge├ži┼činin arkas─▒ndaki nedenlerden biri de budur.

PoS blockchainlerde i┼člemlerin do─črulanmas─▒nda yer alan kat─▒l─▒mc─▒lar tokenlerini stake etmelidir (kilitlemelidir). Y├╝ksek seviyede ├Âzelle┼čtirilmi┼č madencilik makinelerine ihtiya├ž yoktur. A─ča daha fazla do─črulay─▒c─▒ eklemek daha basit ve eri┼čilebilirdir. PoS, ├Âl├žeklenebilirli─či dikkate alan farkl─▒ mutabakat mekanizmas─▒ yakla┼č─▒mlar─▒ndan yaln─▒zca biridir.┬á

3. Katman 2 ├ž├Âz├╝mler

Hem b├Âl├╝mleme hem de farkl─▒ mutabakat mekanizmalar─▒ Katman 1 ├ž├Âz├╝mler olarak bilinir. Bu ├ž├Âz├╝mler, dayanak a─č─▒n temel tasar─▒m─▒n─▒ de─či┼čtirmeyi ama├žlar. Fakat ├ž─▒kmaz─▒ ├ž├Âzmeye ├žal─▒┼čan di─čer geli┼čtiriciler, mevcut a─č yap─▒s─▒n─▒n ├╝zerine in┼ča eden ├ž├Âz├╝mler ├╝zerinde ├žal─▒┼čmaktad─▒r. Di─čer bir deyi┼čle, yan─▒t─▒n ikinci bir katmanda veya Katman 2'de yatt─▒─č─▒na inan─▒rlar. Bu ├ž├Âz├╝mlere ├Ârnek olarak yan zincirler ve ortak kanallar verilebilir.

Bir yan zincir, ana zincire ba─članan ayr─▒ bir blockchaindir. Varl─▒klar─▒n iki zincir aras─▒nda kolayca ge├ži┼č yapabilece─či ┼čekilde d├╝zenlenmi┼čtir. ├ľnemli bir nokta, yan zincirin farkl─▒ kurallar alt─▒nda ├žal─▒┼čabilmesi ve bu sayede de daha y├╝ksek h─▒z ve ├Âl├žeklenebilirli─če ula┼čabilmesidir. Benzer ┼čekilde, ortak kanallar da i┼člemleri ana zincirden ├ž─▒karman─▒n ve Katman 1'deki bask─▒y─▒ hafifletmenin ba┼čka bir yoludur. Ortak kanal, kullan─▒c─▒lar─▒n i┼člemlerini blockchaine yay─▒nlamadan birbirleriyle etkile┼čim kurmas─▒na imkan tan─▒mak i├žin ayr─▒ bir zincir yerine bir ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čme kullan─▒r. Blockchain yaln─▒zca kanal─▒n ba┼č─▒n─▒ ve sonunu kaydeder.

Son S├Âz

Blockchain ├ž─▒kmaz─▒, blockchainlerin d├╝nyay─▒ de─či┼čtirebilecek bir teknoloji olarak potansiyelini ger├žekle┼čtirmesinin ├Ân├╝nde bir engel te┼čkil etmektedir. Blockchain a─člar─▒ merkeziyetsizli─či ve g├╝venli─či sa─člamak i├žin saniye ba┼č─▒na yaln─▒zca az say─▒da i┼člemi y├Ânetebiliyorsa, geni┼č ├žapta benimsenmeye ula┼čmak zor olacakt─▒r. Fakat bu sorunu ├ž├Âzmek i├žin geli┼čtiricilerin ortaya att─▒─č─▒ ├ž├Âz├╝mler, blockchainin halihaz─▒rda ortaya koydu─ču teknolojik ilerlemelerin devam edece─čini ve bu a─člar─▒n gelecekte ├žok daha fazla veriyi y├Ânetebilece─čini g├Âstermektedir.