Yeni Ba┼člayanlar ─░├žin Kripto Ekonomiye Giri┼č
Ana sayfa
Makaleler
Yeni Ba┼člayanlar ─░├žin Kripto Ekonomiye Giri┼č

Yeni Ba┼člayanlar ─░├žin Kripto Ekonomiye Giri┼č

Ba┼člang─▒├ž Seviyesi
Yay─▒nlanma: Nov 18, 2019G├╝ncellenme: Feb 23, 2023
6m

─░├žerik


Kripto ekonomi nedir?

En yal─▒n haliyle kripto ekonomi, kriptografiyle ekonomiyi birle┼čtirerek a─č kat─▒l─▒mc─▒lar─▒n─▒n davran─▒┼člar─▒n─▒ koordine etmek i├žin bir yol sunar.

Daha detayda ise kripto ekonomi bilgisayar biliminin bir alan─▒d─▒r ve dijital ekosistemlerdeki kat─▒l─▒mc─▒ koordinasyonu sorunlar─▒n─▒ kriptografik ve ekonomik te┼čviklerle ├ž├Âzmeye ├žal─▒┼č─▒r.┬á

Merkezi a─člar in┼ča ederken kripto ekonomiyi g├Âz ├Ân├╝nde bulundurmak ├Ânemlidir ├ž├╝nk├╝ kripto ekonomi kat─▒l─▒mc─▒lar─▒n te┼čviklerini g├╝venilir ├╝├ž├╝nc├╝ partilere ihtiya├ž olmadan d├╝zenlemenin bir yolunu sunan mekanizmad─▒r.

Kripto ekonomi geleneksel ekonomilerin alt k├╝mesi olmak yerine oyun teorisi, mekanizma tasar─▒m─▒, matematik ve ekonomiden di─čer alanlar─▒n y├Ântemlerinin bir kar─▒┼č─▒m─▒d─▒r. Ana ama├ž merkezi a─člar─▒n operasyonlar─▒n─▒n nas─▒l fonlanaca─č─▒n─▒, tasarlanaca─č─▒n─▒, geli┼čtirilece─čini ve kolayla┼čt─▒r─▒laca─č─▒n─▒ anlamakt─▒r.

Bu makalede kripto ekonominin k├Âkleri ve Bitcoin ile di─čer merkezi a─člar─▒n tasar─▒mdaki rol├╝ incelenecektir.


Kripto ekonomi hangi sorunu ├ž├Âzer?

Bitcoin ortaya ├ž─▒kmadan ├Ânce sald─▒r─▒lara ve hatalara belirgin derecede a├ž─▒k hale gelmeden mutabakata var─▒labilen bir e┼čler aras─▒ a─č─▒n yarat─▒lmas─▒n─▒n imkans─▒z oldu─čuna yayg─▒n ┼čekilde inan─▒l─▒yordu.
Bu sorun genellikle Bizans Generalleri Problemi ad─▒yla bilinir. Da─č─▒t─▒lm─▒┼č sistemlerdeki farkl─▒ akt├Ârlerin fikir birli─čine varmas─▒n─▒n ├Ânemini g├Âsteren bir mant─▒ksal ikilemdir. Problem, baz─▒ akt├Ârler g├╝venilmez oldu─ču i├žin fikir birli─činin asla sa─članamayaca─č─▒n─▒ dolay─▒s─▒yla da a─č─▒n niyet edilen ┼čekilde ├žal─▒┼čamayaca─č─▒n─▒ varsayar.┬á
Bitcoin'in yarat─▒lmas─▒yla Satoshi Nakamoto e┼čler aras─▒ a─člara te┼čvikleri getirerek bu sorunu ├ž├Âzm├╝┼čt├╝r.
O zamandan bu yana merkeziyetsiz a─člar, a─č─▒n mevcut durumuna ve ge├žmi┼čine y├Ânelik mutabakat sa─članmas─▒ i├žin kriptografiden faydalanmaya devam etmektedir. Ayr─▒ca ├žo─ču a─č kat─▒l─▒mc─▒lar─▒n belirli ┼čekilde davranmas─▒n─▒ te┼čvik eden ekonomik te┼čvikleri de kullan─▒r.

Kriptografik protokollerin ekonomik te┼čviklerle olan bu sinerjisi g├╝venli ve dayan─▒kl─▒ merkeziyetsiz a─člardan olu┼čan tamamen yeni bir ekosistemi m├╝mk├╝n k─▒lar.


Bitcoin madencili─činde kripto ekonominin rol├╝

Bitcoin'in amac─▒ de─čer transferini hatas─▒z ┼čekilde do─črulayan, de─či┼čtirilemez ve sans├╝re dayan─▒kl─▒ olan bir de─čer transfer a─č─▒ yaratmakt─▒r.┬á

Bu da madencilik s├╝reciyle m├╝mk├╝n k─▒l─▒n─▒r. Bu s├╝re├žte bir i┼člem blo─čunu ba┼čar─▒yla do─črulayan madenciler bitcoin ile ├Âd├╝llendirilir. B├Âylesi bir ekonomik te┼čvik madencileri d├╝r├╝st davranmaya y├Ânlendirirken a─č─▒ da daha g├╝venilir ve g├╝venli hale getirir.

Madencilik s├╝reci kriptografik hash algoritmas─▒na dayanan zor bir matematik probleminin ├ž├Âz├╝lmesinden olu┼čur. Bu ba─člamda hash'ler her bir blo─ču bir sonraki blo─ča ba─člamak i├žin kullan─▒l─▒r ve onayl─▒ i┼člemlerin zaman damgal─▒ bir kayd─▒n─▒ olu┼čturur. Bu kay─▒tlara blockchain ad─▒ verilir.┬á
Hash'lerden madencilerin ├ž├Âzmek i├žin rekabet etti─či hesaplamaya dayal─▒ bulmacalarda da faydalan─▒l─▒r. Buna ek olarak i┼člemlerin takip etmek zorunda oldu─ču mutabakat kurallar─▒ndan biri de bitcoin'in yaln─▒zca bir ├Âzel anahtardan ge├žerli bir dijital imza yarat─▒lmas─▒ durumunda harcanabilece─čidir.┬á

Madencili─če y├Ânelik bu teknolojik kurallar Bitcoin a─č─▒n─▒n g├╝venlik gereklilikleriyle ilintilidir ve buna k├Ât├╝ niyetli ki┼čilerin kontrol├╝ ele almas─▒n─▒ engellemek de dahildir.


Kripto ekonomi Bitcoin'in g├╝venli─čini nas─▒l art─▒r─▒r?

Bitcoin'in g├╝venlik modeli ├žo─čunluk kural─▒ prensibi ├žer├ževesinde in┼ča edilmi┼čtir. Bu da k├Ât├╝ niyetli ki┼čilerin genellikle %51 sald─▒r─▒s─▒ olarak bilinen bir sald─▒r─▒yla a─č─▒n hesaplama g├╝c├╝n├╝n ├žo─čunlu─čunu ele ge├žirerek blockchainin kontrol├╝n├╝ de potansiyel olarak ele ge├žirebilecekleri anlam─▒na gelir.┬á
B├Âylesi bir senaryoda sald─▒rganlar yeni i┼člemlerin onaylanmas─▒n─▒ engelleyebilir ve hatta i┼člemleri tamamen tersine ├ževirebilir. Fakat bu kadar b├╝y├╝k bir hash g├╝c├╝n├╝n kontrol├╝n├╝ ele ge├žirmek ├žok masrafl─▒ olacak, ├žok fazla donan─▒m ve b├╝y├╝k miktarda elektrik t├╝ketimi gerektirecektir.

Kripto ekonomi Bitcoin'in ba┼čar─▒l─▒ olmas─▒n─▒n nedenlerinden biridir. Satoshi Nakamoto a─č─▒n farkl─▒ kat─▒l─▒mc─▒ s─▒n─▒flar─▒na y├Ânelik te┼čvikleri desteklemek i├žin varsay─▒mlar kullanm─▒┼čt─▒r. Sistemin g├╝venli─či b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de, a─č kat─▒l─▒mc─▒lar─▒n─▒n belirli ekonomik te┼čviklere kar┼č─▒ nas─▒l tepki verece─čine y├Ânelik bu varsay─▒mlar─▒n etkinli─čine dayan─▒r.┬á
Kriptografik protokol├╝n├╝n zorlu─ču olmadan madencileri ├Âd├╝llendirecek g├╝venli bir hesap birimi olmazd─▒. Madenciler olmadan da da─č─▒t─▒lm─▒┼č kay─▒t defterinin i┼člem ge├žmi┼činin ge├žerlili─činden emin olunamazd─▒, tabi e─čer bu kay─▒t defteri g├╝venilir bir ├╝├ž├╝nc├╝ parti taraf─▒ndan do─črulanmazsa fakat bu da Bitcoin'in ba┼čl─▒ca avantajlar─▒ndan birini ortadan kald─▒r─▒rd─▒.┬á

Kripto ekonomik varsay─▒mlara g├Âre, madencilerle Bitcoin a─č─▒ aras─▒ndaki simbiyotik ili┼čki g├╝ven meydana getirir. Fakat bu, sistemin gelecekte ├žal─▒┼čmaya devam edece─čini garantilemez.


Kripto ekonomik d├Âng├╝

Kripto ekonomik d├Âng├╝ kripto ekonominin b├╝t├╝nc├╝l bir modelidir. Joel Monegro taraf─▒ndan yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r ve b├Âylesi e┼čler aras─▒ ekonomilerde farkl─▒ kat─▒l─▒mc─▒ s─▒n─▒flar─▒ aras─▒ndaki soyut de─čer ak─▒┼č─▒n─▒ g├Âsterir.┬á

 

Model, madenciler (arz taraf─▒), kullan─▒c─▒lar (talep taraf─▒) ve yat─▒r─▒mc─▒lar (sermaye taraf─▒) aras─▒nda ├╝├ž tarafl─▒ bir piyasay─▒ temsil eder. Her bir grup birbiriyle nadir bulunan kripto ekonomik bir kayna─č─▒ (bir token) kullanarak de─čer de─či┼č toku┼ču yapar.

D├Âng├╝deki madenci-kullan─▒c─▒ ili┼čkisinde madenciler yapt─▒klar─▒ i┼č kar┼č─▒l─▒─č─▒nda ├Âdemeyi kullan─▒c─▒lar─▒n kulland─▒klar─▒ tokenlarla al─▒rlar. A─č─▒n mutabakat modeli protokol├╝ bu s├╝reci standart haline getirirken kripto ekonomik model de madencilerin ne zaman ve nas─▒l ├Âdeme alaca─č─▒n─▒ kontrol eder.┬á

Da─č─▒t─▒lm─▒┼č bir arz taraf─▒ndan (madenci) idare edilen bir a─č mimarisi yaratmak faydalar dezavantajlara a─č─▒r bast─▒─č─▒ m├╝ddet├že tercih edilebilir. Faydalar aras─▒nda genellikle sans├╝re dayan─▒kl─▒ olmas─▒, s─▒n─▒r ├Âtesi i┼člemler yap─▒labilmesi ve daha y├╝ksek g├╝venilirlik yer al─▒r. Fakat merkeziyetsiz sistemler, merkezi sistemlere k─▒yasla genellikle daha d├╝┼č├╝k performansa sahip olma e─čilimindedir.

Bu modelde yat─▒r─▒mc─▒n─▒n iki farkl─▒ g├Ârevi vard─▒r: madencilere tokenlar─▒n─▒ satabilmeleri i├žin likidite sa─člamak ve token fiyatlar─▒n─▒n madencilik masraflar─▒n─▒n ├╝zerinde olmas─▒n─▒ destekleyerek a─ča para sa─člamak.┬á
Model bu iki rol├╝ yat─▒r─▒mc─▒lar─▒ iki gruba b├Âlerek ├Ârnekler: al─▒m sat─▒m yapanlar (k─▒sa vadeli yat─▒r─▒mc─▒lar) ve hodler'lar (uzun vadeli yat─▒r─▒mc─▒lar).┬á

Al─▒m sat─▒m yapanlar token i├žin likidite sa─člayarak madencilerin kazd─▒klar─▒ tokenlar─▒n─▒ satmalar─▒na ve operasyonel masraflar─▒n kar┼č─▒lanmas─▒na imkan tan─▒rken uzun vadeli yat─▒r─▒mc─▒lar token fiyatlar─▒n─▒ destekleyerek a─č─▒n b├╝y├╝mesine maddi imkan sunar. Madenci-al─▒m sat─▒m yapan ili┼čkisi de─čerin do─črudan ak─▒┼č─▒yla ├žal─▒┼č─▒rken, madenci uzun vadeli yat─▒r─▒mc─▒ ili┼čkisi de─čerin dolayl─▒ ak─▒┼č─▒yla ├žal─▒┼č─▒r.┬á

Bu da b├Âyle bir ekonomide ekonomik hedeflere ula┼čmak i├žin t├╝m kat─▒l─▒mc─▒lar─▒n birbirine ihtiya├ž duydu─ču anlam─▒na gelir. B├Âyle bir tasar─▒m sa─člam ve g├╝venli bir a─č meydana getirir. Bireysel bir kat─▒l─▒mc─▒ i├žin te┼čvik edilen kurallar setine uymak k├Ât├╝ niyetli hareket etmekten daha faydal─▒d─▒r, bu da sonu├žta a─č─▒ daha dayan─▒kl─▒ hale getirir. ┬á


Son fikirler

Bitcoin'in do─ču┼čuyla yeni bir kavram olarak ortaya ├ž─▒km─▒┼č olsa da kripto ekonomi merkeziyetsiz a─člar tasarlan─▒rken dikkate al─▒nmas─▒ gereken ├Ânemli bir yap─▒ ta┼č─▒d─▒r.┬á

Kripto ekonomik modelin farkl─▒ rollerini ay─▒rmak her bir kat─▒l─▒mc─▒ grup i├žin masraflar─▒, te┼čvikleri ve de─čer ak─▒┼člar─▒n─▒ analiz etmeye yard─▒mc─▒ olur. Bunun yan─▒ s─▒ra g├Ârece g├╝c├╝ de─čerlendirmeye ve daha dengeli bir y├Ânetim ve token da─č─▒t─▒m modeli tasarlamak i├žin ├Ânemli olan merkezilik noktalar─▒n─▒ belirlemeye yard─▒mc─▒ olur.

Gelecekteki a─člar─▒n geli┼čtirilmesinde kripto ekonomi alan─▒ ve kripto ekonomi modellerinin kullan─▒m─▒ b├╝y├╝k oranda faydal─▒ olabilir. Canl─▒ya al─▒nm─▒┼č ├ževrelerde hali haz─▒rda denenmi┼č ve test edilmi┼č kripto ekonomik modeller ├žal─▒┼č─▒larak gelecekteki a─člar daha verimli ve s├╝rd├╝r├╝lebilir ┼čekilde tasarlanabilir, b├Âylece daha g├╝├žl├╝ bir merkeziyetsiz ekonomi ekosistemi yarat─▒labilir.