Katman 2 ├ľl├žeklenebilirlik Tekni─či Zk-Rollup Nedir?
Ana sayfa
Makaleler
Katman 2 ├ľl├žeklenebilirlik Tekni─či Zk-Rollup Nedir?

Katman 2 ├ľl├žeklenebilirlik Tekni─či Zk-Rollup Nedir?

Orta Seviye
Yay─▒nlanma: Oct 31, 2023G├╝ncellenme: Jan 17, 2024
7m

K─▒sa ├ľzet

  • Blockchain ├Âl├žeklenebilirli─činin d├╝┼č├╝k olmas─▒ d├╝┼č├╝k h─▒zlara, y├╝ksek i┼člem ├╝cretlerine ve k├Ât├╝ bir kullan─▒c─▒ deneyimine yol a├žar. Bu sorun, Katman 1 (├Ârn. b├Âl├╝mleme) ve Katman 2 (├Ârn. rollup'lar) ├ž├Âz├╝mlerle d├╝zeltilebilir.

  • Katman 1 ├ž├Âz├╝mler blockchain'in kendisini y├╝kseltmeyi ama├žlarken Katman 2 ├ž├Âz├╝mler ise mevcut zincirin ├╝zerinde bir ├žer├ževe olu┼čturur.

  • Rollup'lar pop├╝ler bir Katman 2 ├ž├Âz├╝m├╝d├╝r. Daha h─▒zl─▒ hesaplama i├žin i┼člemleri zincir d─▒┼č─▒nda bir araya getirirler.┬á

  • Zk-rollup'lar, s─▒f─▒r bilgi ispat─▒ ad─▒ndaki kriptografik bir tekni─či kullanan bir t├╝r rollup uygulamas─▒d─▒r

  • S─▒f─▒r bilgi ispatlar─▒, dayanak verileri payla┼čmadan bu verilerin do─črulanmas─▒na imkan tan─▒yarak i┼člem gizlili─či ve g├╝venli─či sa─člar.

Blockchain ├ľl├žeklenebilirli─či Yar─▒┼č─▒

Kripto daha geni┼č ├žapta benimsendik├že, blockchain a─člar─▒ndaki ├Âl├žeklenebilirlik sorunlar─▒n─▒ ├ž├Âzmek de b├╝y├╝k bir ├Ânem kazanm─▒┼čt─▒r. T─▒kanm─▒┼č bir blockchain, i┼člem h─▒zlar─▒n─▒n d├╝┼čmesine ve ├╝cretlerin artmas─▒na neden olur. Bu sorunu ├ž├Âzmek i├žin ba┼čl─▒ca iki ├žer├ževemiz vard─▒r: Katman 1 ve Katman 2 ├ž├Âz├╝mler.

  • Katman 1 ├ž├Âz├╝mler: Bu ├ž├Âz├╝mler, sistemin genelinin daha y├╝ksek bir i┼člem oran─▒na sahip olmas─▒n─▒ sa─člamak i├žin do─črudan blockchain'in temel yap─▒s─▒n─▒ yeniler. Yatay b├Âl├╝mleme bu ├ž├Âz├╝mlerin ba┼čl─▒ca ├Ârneklerinden biridir. Blockchain'i farkl─▒ b├Âl├╝mlere ay─▒rarak sistemin kapasitesini art─▒r─▒r ve i┼člemlerin e┼č zamanl─▒ olarak i┼členmesine imkan tan─▒r.

  • Katman 2 ├ž├Âz├╝mler: Bu ├ž├Âz├╝mler, temeldeki blockchain'in ├╝zerinde hizmet g├Âr├╝r. Katman 2'de i┼člemler zincir d─▒┼č─▒nda i┼členir ve toplu olarak temel zincire g├Ânderilir. Ba┼čl─▒ca teknikler aras─▒nda durum kanallar─▒, yan zincirler ve rollup'lar yer al─▒r. Zk-rollup'lar, s─▒f─▒r bilgi ispatlar─▒n─▒ kullanan bir rollup t├╝r├╝d├╝r.

Zk-Rollup Nedir?

Zk-rollup'lar─▒n ne oldu─čunu anlamak i├žin ├Âncelikle rollup'lar─▒n ve s─▒f─▒r bilgi ispatlar─▒n─▒n ne oldu─čunu bilmek gerekir.┬á

Rollup nedir?

Rollup'lar, blockchain'lerin i┼člem verilerini bir araya getirip zincir d─▒┼č─▒nda i┼člemesine imkan tan─▒r. Verilerin i┼členmesinin ard─▒ndan nihai sonu├ž gereken ┼čekilde temel zincire aktar─▒l─▒r. Bu kadar ├žok i┼člemin ayn─▒ anda i┼členmesi, blockchain'de t─▒kan─▒kl─▒k ya┼čanma ihtimalini ortadan kald─▒r─▒r ve hesaplamalar─▒n daha h─▒zl─▒ ve ucuz olmas─▒na imkan tan─▒r. Rollup'lar iki kategoriye ayr─▒l─▒r: Optimistik ve Zk-rollup'lar.

  • Optimistik rollup'lar: Optimistik rollup'lar, bir araya getirilen t├╝m i┼člemlerin me┼čru oldu─ču varsay─▒m─▒na dayanarak hizmet g├Âr├╝r. Bu i┼člemler blockchain'e g├Ânderilmeden ├Ânce bir bekleme d├Âneminden ge├žer. Bu bekleme s├╝resi boyunca a─č ┼č├╝pheli i┼člemlere itiraz edebilir. Optimism, Arbitrum ve opBNB optimistik rollup'lara ├Ârnek olarak verilebilir.

  • Zk rollup'lar: Optimistik rollup'lar─▒n aksine, zk-rollup'lar s─▒f─▒r bilgi destekli ge├žerlilik ispatlar─▒ arac─▒l─▒─č─▒yla t├╝m i┼člemleri do─črular. Uygulanmas─▒ daha karma┼č─▒k olsa da zk-rollup'lar optimistic rollup'larda g├Âr├╝len anla┼čmazl─▒k ├ž├Âz├╝m├╝ s├╝resini ortadan kald─▒racak ve i┼člemleri teorik olarak daha h─▒zl─▒ ger├žekle┼čtirecek bir ┼čekilde tasarlanm─▒┼čt─▒r.

┼×imdi, s─▒f─▒r bilgi ispatlar─▒n─▒ inceleyelim.

S─▒f─▒r bilgi ispat─▒ nedir?

S─▒f─▒r bilgi ispat─▒ (ZKP), bir taraf─▒n (ispatlayan) bir ifadenin i├žeri─či hakk─▒nda hi├žbir bilgi payla┼čmadan bu ifadenin do─čru oldu─čunu ba┼čka bir tarafa (do─črulay─▒c─▒) ispatlamas─▒na imkan tan─▒yan kriptografik bir ara├žt─▒r.

Bir ZKP'nin ├╝├ž ├Âzelli─če sahip olmas─▒ gerekir:

  1. Eksiksizlik: E─čer ifade do─čruysa ve her iki taraf da samimiyse, ispat her zaman bu ifadenin do─črulu─čunu onaylayacakt─▒r.

  2. Sa─člaml─▒k: D├╝r├╝st olmayan bir ispatlay─▒c─▒, ├žok nadir durumlar d─▒┼č─▒nda d├╝r├╝st bir do─črulay─▒c─▒y─▒ yanl─▒┼č bir ifadenin ge├žerli oldu─ču konusunda ikna edememelidir.

  3. S─▒f─▒r Bilgi: En belirleyici ├Âzelliktir. Do─črulay─▒c─▒, s├╝recin sonunda ifadenin i├žeri─čine dair bir fikir sahibi olmadan yaln─▒zca ifadenin ge├žerli oldu─čunu ├Â─črenir.

Peki, bir ZKP nas─▒l hizmet g├Âr├╝r? ZKP'nin hizmet g├Ârme s├╝reci ├╝├ž a┼čamaya ayr─▒labilir:

  • Tan─▒k: ─░lk a┼čamada ispatlay─▒c─▒, do─črulay─▒c─▒ya gizli bilginin bir par├žas─▒n─▒ veya di─čer bir deyi┼čle bir "tan─▒k" sunar. Buradaki fikir, ispatlayan─▒n belirli verilere eri┼čebildi─čini, bu verileri a├ž─▒k├ža payla┼čmadan do─črulay─▒c─▒ya ispat etmektir. Tan─▒k, bilgiler hakk─▒nda yaln─▒zca me┼čru bir ispatlay─▒c─▒ taraf─▒ndan yan─▒tlanabilecek bir dizi soru haz─▒rlar.

  • Meydan okuma: Bu a┼čamada, do─črulay─▒c─▒ soru k├╝mesi i├žinden rastgele sorular se├žerek ispatlay─▒c─▒ya meydan okur.

  • Yan─▒t: ─░spatlayan, g├╝venilir oldu─čunu kan─▒tlamak i├žin do─črulay─▒c─▒n─▒n sorular─▒n─▒ ba┼čar─▒yla yan─▒tlar.┬á

Art─▒k rollup'lar─▒n ve ZKP'lerin ne oldu─čunu biliyoruz. Haydi bunlar─▒ tek bir ┼čemsiye alt─▒nda bir araya getirelim ve zk-rollup'lar─▒n nas─▒l hizmet g├Ârd├╝─č├╝n├╝ inceleyelim.

Zk-Rollup'lar Nas─▒l Hizmet G├Âr├╝r?

Zk rollup'lar iki temel bile┼čene sahiptir:

  • Zincir ├╝st├╝ s├Âzle┼čmeler: Ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmeler, zk-rollup protokol├╝n├╝n faaliyet g├Âsterirken uyaca─č─▒ kurallar─▒ tan─▒mlar. Ana s├Âzle┼čme ve do─črulay─▒c─▒ s├Âzle┼čmesinden olu┼čur. Ana s├Âzle┼čme rollup'lar─▒n bloklar─▒n─▒ saklar, yat─▒rma i┼člemlerini takip eder ve ├Ânemli g├╝ncellemeler yapar. Do─črulama s├Âzle┼čmesi ise olu┼čturulan ZKP'leri do─črular.

  • Zincir d─▒┼č─▒ sanal makineler: Bu makineler, i┼člemleri temeldeki Ethereum blockchain'inden uzakta Katman 2'de ger├žekle┼čtirir. Zincir d─▒┼č─▒ sanal makineler Ethereum zincirinden ba─č─▒ms─▒z olarak ├žal─▒┼č─▒r.

Zk-rollup'lar benzersiz bir katmanda olsalar da Ethereum blockchain'i ile i├ž i├že ge├žmi┼čtir. Ethereum'u i┼člemlerin t├╝m detaylar─▒yla doldurmazlar. Bunun yerine, ak─▒ll─▒ca bir araya getirilmi┼č ├Âzetler sunarak temel katman─▒n fazla ayr─▒nt─▒yla dolmamas─▒n─▒ ve verimli kalmas─▒n─▒ sa─člarlar.

Zk-Rollup Kullanman─▒n Art─▒lar─▒ ve Eksileri

Peki, zk rollup kullanman─▒n avantajlar─▒ nelerdir? Avantajlar aras─▒nda ┼čunlar yer al─▒r:

Zk rollup'lar─▒n art─▒lar─▒

  • Y├╝ksek i┼člem oran─▒: Zk-rollup'lar i┼člem ger├žekle┼čtirme y├╝k├╝n├╝ temel katmandan daha verimli bir hesaplama ortam─▒na aktar─▒r. ─░┼člemler zincir ├╝zerinde ayr─▒ ayr─▒ i┼členmedi─činden genel anlamda i┼člem oran─▒ artar.

  • T─▒kan─▒kl─▒─č─▒n azalmas─▒: Zk-rollup'lar, blockchain'deki t─▒kan─▒kl─▒─č─▒ azaltarak Katman 1 operasyonlar─▒n─▒n verimli olmas─▒n─▒ sa─člar. Dahas─▒, tam d├╝─č├╝mlerin verilerin tamam─▒ yerine yaln─▒zca s─▒f─▒r bilgi ispatlar─▒n─▒ saklamas─▒ yeterlidir.

  • ├ťcretlerin d├╝┼čmesi: T─▒kan─▒kl─▒─č─▒n azalmas─▒ sonucunda zk-rollup'lar genel anlamda ├╝cretlerin d├╝┼čmesini sa─člar.

  • G├╝venlik ├Ânlemleri: Zk-rollup'lar, rollup a─č─▒nda sorunlar olsa bile kullan─▒c─▒lar─▒n fonlar─▒n─▒ ├žekmesine olanak tan─▒yan g├╝venlik ├Ânlemleri i├žerir. Bu da a─č hatalar─▒ s─▒ras─▒nda fonlar─▒ tehlikeye atabilecek yan zincirlere k─▒yasla belirgin bir avantajd─▒r.

  • Daha k─▒sa i┼čleme itiraz d├Ânemi: Zk-rollup'larda yaln─▒zca rollup'lardaki ge├žerlilik ispatlar─▒n─▒n do─črulanmas─▒ gerekir ve bu da i┼čleme itiraz s├╝resini k─▒salt─▒r.

Zk rollup'lar─▒n eksileri

  • Karma┼č─▒kl─▒k: Zk-rollup'lar─▒n en b├╝y├╝k dezavantaj─▒ do─čalar─▒ gere─či karma┼č─▒k olmal─▒d─▒r. Optimistik rollup'lara k─▒yasla y├╝r├╝t├╝lmeleri ├žok daha komplikedir.

  • Temel katman ile k─▒s─▒tlanma: Zk-rollup'lar, t├╝m verimliliklerine ra─čmen halen altta yatan temel katman─▒n k─▒s─▒tlamalar─▒na tabidir.

  • Likiditenin da─č─▒lmas─▒: T├╝m Katman 2'ler likiditenin ekosistemde da─č─▒lmas─▒na yol a├žar. Temel katman protokollerinde likiditenin d├╝┼č├╝k olmas─▒ olas─▒ sorunlar yaratabilir.

Optimistic Rollup ve Zk-Rollup'lar─▒n K─▒yaslamas─▒

Optimistic ve zk rollup'lar aras─▒ndaki farklara bakal─▒m.


Optimistik Rollup'lar

ZK Rollup'lar

─░┼člemlerdeki varsay─▒m

─░┼člemlerin ge├žerli oldu─ču varsay─▒l─▒r.

T├╝m i┼člemler s─▒f─▒r bilgi ispatlar─▒yla do─črulan─▒r.

─░tiraz sistemi

A─č─▒n sahte i┼člemlere itiraz edebilmesi i├žin bir itiraz d├Ânemi vard─▒r.

─░tiraz d├Ânemi yoktur

─░spat mekanizmas─▒

Fraud ispatlar─▒

Ge├žerlilik ispatlar─▒

Karma┼č─▒kl─▒k

Uygulanmas─▒ nispeten daha kolayd─▒r

S─▒f─▒r bilgi ispatlar─▒n─▒n kullan─▒lmas─▒ nedeniyle karma┼č─▒kt─▒r

Benimsenme

Daha az karma┼č─▒k olmas─▒ nedeniyle yayg─▒n olarak benimsenmi┼čtir.

Nispeten daha az benimsenmi┼čtir.

├ľrnekler

Optimism, Arbitrum ve opBNB.

zkSYNC ve Starknet.

Son S├Âz

├ľl├žeklenebilirlik ├žo─ču zaman blockchain teknolojilerinin "kutsal k├ósesi" olarak lanse edilir. E─čer bir sistem optimum bir ┼čekilde ├žal─▒┼čm─▒yorsa, onu kullanman─▒n bir anlam─▒ yoktur. Hem optimistik hem de zk rollup'lar, uzun s├╝redir devam eden bu soruna zarif bir ├ž├Âz├╝m sunmu┼čtur. Zk-Rollup'lar, benzersiz yakla┼č─▒mlar─▒ sayesinde daha y├╝ksek h─▒zlar, daha az trafik ve ├╝st├╝n g├╝venlik vaat eder. Evet, bu rollup t├╝r├╝ karma┼č─▒kt─▒r, fakat potansiyeli de ├žok b├╝y├╝kt├╝r. Dijital para birimlerinin gelece─či ile ilgilenen herkesin zk-rollup'lar─▒n ne oldu─čunu bilmesi gerekir. Daha iyi bir blockchain performans─▒ i├žin ├žabalarken, zk-rollup'lar─▒ ve bu ├ž├Âz├╝mlerin gelecek i├žin neler vaat etti─čini ├Â─črenmek olduk├ža faydal─▒ olacakt─▒r.┬á

Ek Okumalar


Sorumluluk Reddi ve Risk Uyar─▒s─▒: Bu i├žerik, genel bilgilendirme ve e─čitim ama├žlar─▒ do─črultusunda hi├žbir beyan ve garanti verilmeksizin "oldu─ču gibi"sunulmaktad─▒r. Bu i├žerik finansal, hukuki veya di─čer bir mesleki tavsiye olarak yorumlanmamal─▒d─▒r ve belirli bir ├╝r├╝n veya hizmetin sat─▒n al─▒nmas─▒n─▒ ├Ânerme amac─▒ ta┼č─▒mamaktad─▒r. Bu konuda uygun mesleki dan─▒┼čmanlardan tavsiye almal─▒s─▒n─▒z. Makaleye bir ├╝├ž├╝nc├╝ taraf taraf─▒ndan katk─▒da bulunuldu─čunda, ifade edilen g├Âr├╝┼člerin katk─▒da bulunan o ├╝├ž├╝nc├╝ tarafa ait oldu─čunu ve Binance Academy'nin g├Âr├╝┼člerini yans─▒tmad─▒─č─▒n─▒ l├╝tfen unutmay─▒n. Daha fazla bilgi i├žin sorumluluk reddimizin tam metnini buradan okuyabilirsiniz. Dijital varl─▒k fiyatlar─▒ dalgalanabilir. Yat─▒r─▒m─▒n─▒z─▒n de─čeri y├╝kselebilece─či gibi d├╝┼čebilir de ve yat─▒r─▒m yapt─▒─č─▒n─▒z tutar─▒ geri alamayabilirsiniz. Yat─▒r─▒m kararlar─▒n─▒z─▒n t├╝m sorumlulu─ču size aittir ve Binance Academy ya┼čanacak hi├žbir kay─▒p i├žin sorumluluk kabul etmez. Bu materyal finansal, hukuki veya di─čer bir mesleki tavsiye olarak yorumlanmamal─▒d─▒r. Daha fazla bilgi i├žin Kullan─▒m Ko┼čullar─▒ ve Risk Uyar─▒s─▒ b├Âl├╝mlerimize bakabilirsiniz.