ZkEVM Nedir ve Ethereum Ekosistemini Nas─▒l Geli┼čtirebilir?
Ana sayfa
Makaleler
ZkEVM Nedir ve Ethereum Ekosistemini Nas─▒l Geli┼čtirebilir?

ZkEVM Nedir ve Ethereum Ekosistemini Nas─▒l Geli┼čtirebilir?

─░leri Seviye
Yay─▒nlanma: Apr 14, 2023G├╝ncellenme: Jun 15, 2023
8m

Bu makale bir topluluk g├Ânderisidir. Yazar, s─▒f─▒r bilgi ispat─▒ teknolojisiyle desteklenen programlanabilir bir gizlilik Katman 1 protokol├╝ olan Manta Network'├╝n kurucu orta─č─▒ Kenny Li'dir.┬á

Bu makaledeki g├Âr├╝┼čler, katk─▒da bulunan ki┼čiye/yazara aittir ve Binance Academy'nin g├Âr├╝┼člerini yans─▒tmayabilir.

K─▒sa ├ľzet

  • S─▒f─▒r bilgi Ethereum Sanal Makinesi (zkEVM), ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmeleri s─▒f─▒r bilgi ispat─▒ (ZKP) teknolojisi ile uyumlu bir ┼čekilde y├╝r├╝tebilen bir Ethereum durum makinesidir.┬á

  • zkEVM'ler, Ethereum ├╝zerindeki s─▒f─▒r bilgi rollup'lar─▒n─▒n (zk-rollup) sundu─ču imkanlar─▒ art─▒rarak merkeziyetsiz uygulamalar─▒ (DApp) destekleyebilecek bir hale getirir.┬á

  • zkEVM'ler, Ethereum ekosistemini geli┼čtirmek amac─▒yla ZKP'leri kullanan hem mevcut hem de yeni Ethereum projelerini konu┼čland─▒rmay─▒ kolayla┼čt─▒r─▒r.

Giri┼č┬á

Ethereum'un geli┼čtiricileri, 2014 y─▒l─▒nda a─č─▒ geli┼čtirmeye ba┼člad─▒klar─▒nda ZKP teknolojisini kullanmay─▒ d├╝┼č├╝nmemi┼čtir. Fakat son y─▒llarda daha fazla ilgi ├žekmeye ba┼člayan ZKP'nin blockchain d├╝nyas─▒nda ├žok daha ├Ânemli bir rol oynamas─▒ beklenmektedir. Bu nedenle, ZKP teknolojisi ile Ethereum'un sanal makinesini birle┼čtirmeye y├Ânelik ├žal─▒┼čmalar artm─▒┼čt─▒r.┬á

zkEVM'nin ne oldu─čunu anlamak i├žin ├Ânce dayand─▒─č─▒ iki temel kavrama k─▒saca de─činelim: zk-rollup ve EVM.┬á

Zk-Rollup Nedir? 

Rollup, y├╝r├╝t├╝len ├žok say─▒da i┼člemi ana zincirin d─▒┼č─▒nda derleyen ve verileri tek bir i┼člem olarak ana a─ča geri g├Ânderen bir ├Âl├žeklendirme ├ž├Âz├╝m├╝d├╝r. Bu s├╝re├ž, i┼člem oran─▒n─▒ art─▒r─▒rken bir yandan da bu i┼člemleri y├╝r├╝tmenin maliyetini azalt─▒r.

Ethereum'da bir rollup'─▒n i├žindeki i┼člemler s─▒k─▒┼čt─▒r─▒l─▒r ve tek bir i┼člemi do─črulama maliyeti kar┼č─▒l─▒─č─▒nda Ethereum ana a─č─▒na g├Ânderilir. Ethereum ana a─č─▒ uzla┼čmay─▒ sa─člar ve rollup'ta yer alan i┼člem verilerini do─črular.

Zk-rollup, bir bilgi par├žas─▒n─▒n ge├žerlili─činin, bilginin kendisi payla┼č─▒lmaks─▒z─▒n teyit edilmesine imkan tan─▒yan bir kriptografik teknoloji olan ZKP teknolojisini kullanan bir rollup t├╝r├╝d├╝r. Zk-rollup'lar─▒n t├╝m i┼člem verilerini Ethereum ana a─č─▒na yay─▒nlamas─▒ gerekmez. Yaln─▒zca kullan─▒c─▒ hesab─▒ durumundaki de─či┼čiklikler gibi durum farkl─▒l─▒klar─▒na ve ge├žerlilik ispat─▒na ihtiya├žlar─▒ vard─▒r. Bu sayede de gas ├╝cretleri d├╝┼čer.

Zk-rollup'lar─▒n g├╝venli─či, ispat─▒ do─črulamak ve g├╝vene dayal─▒ olmama durumunu sa─člamak i├žin kriptografik ara├žlar─▒n kullan─▒ld─▒─č─▒ ZKP kriptografisinden gelir. Bu da g├╝venli─čini, k├Ât├╝ niyetli ki┼čilerin potansiyel kay─▒plarla cayd─▒r─▒ld─▒─č─▒ ve meydan okuyanlar─▒n te┼čviklerle motive edildi─či ekonomik oyun teorisinden alan optimistik rollup'lar gibi di─čer rollup'lardan farkl─▒d─▒r.

EVM Nedir?

EVM, Ethereum hesap sisteminin ve ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmelerin ├╝zerinde ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ bir durum makinesidir. Bir ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmenin y├╝r├╝t├╝ld├╝─č├╝ her sefer EVM eski durumdan yeni duruma ge├žmesi i├žin tetiklenir. Bir bloktan di─čerine ge├žerken yeni ve ge├žerli durumlar─▒ hesaplama kural─▒ EVM taraf─▒ndan belirlenir.

Durum, Ethereum i├žin ├Ânemli bir kavramd─▒r. Ethereum'un g├╝ncel durumunu temsil eden ve herkesin g├╝ncel bloktan genesis blokuna kadar i┼člem bilgilerini izlemesine imkan tan─▒yan bir Merkle Patricia Trie veri yap─▒s─▒d─▒r.

Ethereum'un ├žal─▒┼čmas─▒nda kat─▒l─▒mc─▒ olan t├╝m d├╝─č├╝mlerin amac─▒ s├╝reklili─či ve mutabakat─▒ sa─člamakt─▒r. Bu da t├╝m d├╝─č├╝mlerin, g├╝ncel durumun tam olarak ne oldu─čunu g├Ârmelerini sa─člar. EVM, bu tutarl─▒l─▒─č─▒n korunmas─▒nda ├žok ├Ânemli bir rol oynar.

ZkEVM Nas─▒l ├çal─▒┼č─▒r?┬á

EVM, varsay─▒lan olarak ZKP'leri desteklemez. zkEVM, Ethereum durumunun s├╝reklili─čini sa─člaman─▒n yan─▒nda t├╝m bilgilerin do─čru oldu─čuna dair bir ispat sunmay─▒ da ama├žlar. Bu sayede hem bu s├╝re├žlerin hesaplanmas─▒nda yer alan ├že┼čitli etmenler do─črulan─▒r hem de g├╝venlik ve gizlilik korunur.┬á

zkEVM bunu Ethereum ortam─▒n─▒ zk-rollup'lar ┼čeklinde ├žo─čaltarak yapar. ─░lk durumu al─▒r, t├╝m i┼člemleri hesaplar ve ard─▒ndan yeni, g├╝ncellenmi┼č bir durumu ZKP ile birlikte ├ž─▒kt─▒ olarak verir. Bu ispat, t├╝m i┼člemleri ayr─▒ ayr─▒ do─črulamak zorunda kalmadan hem ilk hem de yeni durumun ├ž─▒kt─▒s─▒n─▒n do─črulu─čunu kontrol eden bir do─črulay─▒c─▒ ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmeye g├Ânderilir.┬á

Geli┼čtiriciler, zkEVM'lerin EVM'ye dayal─▒ olmas─▒ sayesinde Ethereum DApp'lerini ve ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmelerini ZKP geli┼čtirme ├žal─▒┼čmas─▒ yapmak zorunda kalmadan zkEVM'lere kolayca ba─člayabilir. Di─čer bir deyi┼čle zkEVM'ler, eskiden zkEVM'ler olmadan desteklenen token takaslar─▒ ve ├Âdemelerin yan─▒ s─▒ra ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmeleri de zk-rollup'lar─▒n y├╝r├╝tmesine imkan tan─▒r.┬á┬á┬á

Geli┼čtiriciler, EVM'nin uyumluluk ├Âzelli─či sayesinde mevcut EVM ara├žlar─▒n─▒ ve programlama dili Solidity'yi kullanarak yeni ├╝r├╝nler olu┼čturabilmenin yan─▒nda zkEVM'lerin sundu─ču y├╝ksek g├╝venlikten de faydalanabilir. Ayn─▒ avantajlar kullan─▒c─▒lar i├žin de ge├žerlidir. Ayn─▒ dApp'leri ve a┼čina olduklar─▒ ara├žlar─▒ daha y├╝ksek bir g├╝venlik ve gizlilikle kullanmaya devam edebilirler.

EVM Uyumlulu─ču ve EVM Denkli─činin Fark─▒┬á

Bir blockchain'den EVM uyumlu olarak bahsedilmesi, bu zincirin Solidity programlama dilinde yaz─▒lm─▒┼č DApp'leri konu┼čland─▒rabilen bir ortam sundu─ču anlam─▒na gelir. Solidity, Ethereum a─č─▒nda ├žal─▒┼čan ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmeler geli┼čtirmek i├žin tasarlanm─▒┼čt─▒r.┬á

Asl─▒na bakarsan─▒z, Ethereum geli┼čtiricileri mevcut DApp'lerin kodunu Ethereum'dan kopyalay─▒p yap─▒┼čt─▒rabilir ve minimum de─či┼čiklikle di─čer EVM uyumlu zincirlerde konu┼čland─▒rabilir. Kullan─▒c─▒lar i├žin, EVM uyumlu herhangi bir zincir adresi kendi Ethereum adresleri ile ayn─▒d─▒r.┬á

Bu da adreslerin Metamask ve Trust Wallet gibi kullan─▒m─▒ yayg─▒n c├╝zdanlarla uyumlu oldu─ču anlam─▒na gelir. G├╝n├╝m├╝zde ba┼čl─▒ca EVM uyumlu zincirler aras─▒nda BNB Chain, Avalanche C-Chain ve Polygon yer almaktad─▒r.┬á

EVM uyumlulu─ču, EVM denkli─či ile kar─▒┼čt─▒r─▒lmamal─▒d─▒r. Denklik, DApp geli┼čtiricilerin bak─▒┼č a├ž─▒s─▒na g├Âre Katman 2 rollup'lar─▒n, Katman 1 Ethereum ile neredeyse bire bir ayn─▒ oldu─ču anlam─▒na gelir.┬á

Bir i┼čletim sistemi benzetmesi yapacak olursak, EVM denkli─či bir kullan─▒c─▒n─▒n hem eski bilgisayar─▒n─▒n hem de yeni bilgisayar─▒n─▒n Apple'─▒n i┼čletim sisteminde ├žal─▒┼čmas─▒ durumunda dosya ve ayarlar─▒n─▒ Apple Cloud arac─▒l─▒─č─▒yla geri y├╝klemesine benzer.

Buna kar┼č─▒l─▒k, EVM uyumlulu─ču ise yeni bilgisayarda Windows sistemine ge├žilmesi durumunda, tercih edilen ayarlar─▒ ve eski dosyalar─▒ kurtarmak i├žin orijinal dosyalar─▒n bulut depolamadan indirilmesi ve d├Ân├╝┼čt├╝r├╝lmesi gerekti─či anlam─▒na gelir.┬á

Farklı ZkEVM Tipleri 

ZKP'leri do─črudan EVM kullanarak olu┼čturmak ve do─črulamak son derece yava┼čt─▒r, ├ž├╝nk├╝ Ethereum en ba┼čta ZKP teknolojisini destekleyecek ┼čekilde tasarlanmam─▒┼čt─▒r. Baz─▒ durumlarda, bu s├╝re├ž birka├ž saat bile alabilir. Fakat EVM uyumlulu─ču ile ZKP verimlili─či aras─▒nda bir denge kurmak ┼čartt─▒r.

Ethereum kurucusu Vitalik Buterin, zkEVM'leri a┼ča─č─▒daki d├Ârt tip alt─▒nda grupland─▒rm─▒┼čt─▒r. Blockchain ├ž─▒kmaz─▒na benzer ┼čekilde tiplerden her birinin ZKP performans verimlili─či ve EVM uyumlulu─ču aras─▒nda farkl─▒ bir denge kurmas─▒ gerekir.┬á┬á┬á┬á

Tip 1: Mutabakat seviyesinde denklik: Ethereum'a tamamen denk bir zkEVM

Enshrined rollup olarak da adland─▒r─▒lan bir Tip 1 zkEVM, mutabakat seviyesinde Ethereum'a denktir ve zkEVM zincir durumu ve i┼člemleri Ethereum'dakilerle ayn─▒d─▒r. Bloklar─▒ ortakla┼ča do─črulayabilir ve Ethereum y├╝r├╝tme istemcileriyle do─črudan kullan─▒labilirler.

Tip 1 zkEVM'ler, Ethereum'u daha ├Âl├žeklenebilir hale getirir ve do─črudan Ethereum ana a─č─▒na eklenebilir. Dezavantaj─▒ ise ZKP verimlili─činin son derece zay─▒f olmas─▒ ve do─črulama i├žin ├žok miktarda hesaplama gerektirmesidir. ├ç├Âz├╝m, gelecekte zk-SNARK'lar i├žin ├Âzel entegre devreler veya b├╝y├╝k ├Âl├žekli paralel do─črulay─▒c─▒lar kullanmakt─▒r.

Y├╝ksek ZK verimlili─čine sahip Tip 1 zkEVM'ler, zkEVM'nin en ideal ┼čekli olacakt─▒r. G├╝n├╝m├╝zde bir├žok proje, bu zkEVM tipini geli┼čtirmekte veya ara┼čt─▒rmaktad─▒r.

Tip 2: Bayt kodu seviyesinde denklik: EVM'ye tamamen denk

Tip 2, EVM'ye tamamen denktir, fakat Ethereum'a denk de─čildir. Ethereum'dan veri yap─▒lar─▒ (blok yap─▒s─▒ ve durum a─čac─▒ gibi) a├ž─▒s─▒ndan farkl─▒d─▒r ve ZK dostu olmayan baz─▒ y─▒─č─▒n i┼člemlerini siler.┬á

Ethereum'un mevcut DApp'leri, hata ay─▒klama ara├žlar─▒ ve geli┼čtirici altyap─▒s─▒ ile tamamen uyumludur. Bayt kodu seviyesinde denklik, kan─▒tlay─▒c─▒ s├╝relerini ├žok az da olsa k─▒saltabilir. Tip 2'nin en belirgin dezavantajlar─▒ pahal─▒ olmas─▒, ZK ile sinerjik olmamas─▒ ve verimlili─čin d├╝┼č├╝k olmas─▒d─▒r.┬á

Type 2,5: Tip 2'ye benzer, fakat gas ├╝cretlerinde de─či┼čiklik yap─▒lm─▒┼čt─▒r

Tip 2,5, Tip 2 ile ayn─▒ avantaj ve dezavantajlara sahiptir, fakat gas ├╝cretleri biraz daha d├╝┼č├╝kt├╝r.

Tip 3: Bayt kodu seviyesinde denklik: EVM ile neredeyse denk

Tip 2'ye dayal─▒ olan Tip 3, ZK verimlili─čini art─▒rmak i├žin uyumluluktan daha fazla ├Âd├╝n verir. ├ľn derlemeler gibi zkEVM'de uygulanmas─▒ zor i┼člevleri siler. Bu nedenle, bu i┼člevi gerektiren DApp'lerde kullan─▒lan baz─▒ kodlar─▒n yeniden yaz─▒lmas─▒ gerekir.

Tip 4: Geli┼čtirme dili seviyesinde denklik: EVM ile denk y├╝ksek seviye dil

Tip 4 EVM'ler en y├╝ksek ZK performans─▒na sahiptir, fakat uyumlulu─ču nispeten ortalaman─▒n alt─▒ndad─▒r.

Son S├Âz┬á

zkEVM uygulamas─▒n─▒n ba┼čl─▒ca amac─▒, ZKP hesaplama deste─čini ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čme y├╝r├╝tmelerini de kapsayacak ┼čekilde geni┼čletmek ve bu sayede DApp'leri EVM uyumlu t├╝m protokollere yaymakt─▒r. Fakat ZKP'lerin uygulamalar─▒ bunlarla s─▒n─▒rl─▒ de─čildir.┬á

ZKP teknolojisi, potansiyel olarak Web2 kullan─▒m alanlar─▒ ile uyumlu olabilir. ├çe┼čitli Web2 kullan─▒m alanlar─▒n─▒ ZKP ile birle┼čtirmek, Web3 uygulamalar─▒n─▒ daha sorunsuz ve daha kullan─▒c─▒ dostu bir hale getirebilir. Geleneksel internet taray─▒c─▒lar─▒na halihaz─▒rda al─▒┼čk─▒n olan kullan─▒c─▒lar─▒n Web3'e eri┼čmesine imkan tan─▒yarak Web3'├╝n benimsenmesini de destekleyebilir.

Ek Okumalar


Sorumluluk Reddi ve Risk Uyar─▒s─▒: Bu i├žerik, size hi├žbir beyan veya garanti verilmeksizin yaln─▒zca genel bilgi sunma ve e─čitim amac─▒yla "oldu─ču gibi" sunulmaktad─▒r. Bu i├žerik finansal, yasal veya di─čer herhangi bir profesyonel tavsiye olarak yorumlanmamal─▒d─▒r ve belirli bir hizmet veya ├╝r├╝n├╝n sat─▒n al─▒nmas─▒n─▒ ├Ânerme amac─▒ ta┼č─▒mamaktad─▒r. Uygun profesyonel dan─▒┼čmanlarla g├Âr├╝┼čerek kendinize y├Ânelik tavsiye alman─▒z gerekir. ├ť├ž├╝nc├╝ bir taraf─▒n katk─▒da bulundu─ču makalelerde yer alan g├Âr├╝┼člerin bu ├╝├ž├╝nc├╝ tarafa ait oldu─čunu ve Binance Academy'nin g├Âr├╝┼člerini yans─▒tmayabilece─čini l├╝tfen dikkate al─▒n─▒z. Daha fazla bilgi i├žin sorumluluk reddimizin tam metnini buradan okuyabilirsiniz. Dijital varl─▒k fiyatlar─▒ dalgalanabilir. Yat─▒r─▒m─▒n─▒z─▒n de─čeri y├╝kselebilece─či gibi d├╝┼čebilir de ve yat─▒r─▒m yapt─▒─č─▒n─▒z tutar─▒ geri alamayabilirsiniz. Yat─▒r─▒m kararlar─▒n─▒z─▒n t├╝m sorumlulu─ču size aittir ve Binance ya┼čanacak hi├žbir kay─▒p i├žin sorumluluk kabul etmez. Yat─▒r─▒m tavsiyesi de─čildir. Daha fazla bilgi i├žin Kullan─▒m Ko┼čullar─▒ ve Risk Uyar─▒s─▒ b├Âl├╝mlerimize bakabilirsiniz.