Ak─▒ll─▒ S├Âzle┼čme Nedir?
Ana sayfa
Makaleler
Ak─▒ll─▒ S├Âzle┼čme Nedir?

Ak─▒ll─▒ S├Âzle┼čme Nedir?

Orta Seviye
Yay─▒nlanma: Sep 16, 2019G├╝ncellenme: Jun 9, 2023
9m

Giri┼č

Ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čme fikri ilk olarak Nick Szabo taraf─▒ndan 1990'larda ortaya at─▒lm─▒┼čt─▒r. O tarihte Szabo bir ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmeyi, protokoller ve kullan─▒c─▒ aray├╝zlerini birle┼čtirerek bilgisayar a─člar─▒n─▒ resmiyete d├Âken ve g├╝vence alt─▒na alan bir ara├ž olarak tan─▒mlam─▒┼čt─▒r.

Szabo, ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmelerin kredi sistemleri, ├Âdeme i┼člemleri ve i├žerik haklar─▒n─▒n y├Ânetimi gibi bir s├Âzle┼čme gerektiren ├že┼čitli alanlardaki potansiyel kullan─▒m─▒ndan bahsetmi┼čtir.

Kripto para d├╝nyas─▒nda ise ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čme, blockchain ├╝zerinde ├žal─▒┼čan bir uygulama ya da program olarak tan─▒mlan─▒r. Genellikle ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmeler, belirli kurallarla uygulamaya koyulan dijital anla┼čmalar seklinde hizmet g├Âr├╝r. Bu kurallar, bilgisayar kodu taraf─▒ndan ├Ânceden tan─▒mlanm─▒┼čt─▒r ve a─čdaki t├╝m d├╝─č├╝mler taraf─▒ndan takip edilir ve uygulan─▒r.

Blockchain ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmeleri, g├╝vene dayal─▒ olmayan protokollerin yarat─▒lmas─▒na imkan tan─▒r. Bu da iki taraf─▒n, birbirini tan─▒mak ya da birbirine g├╝venmek zorunda kalmadan blockchain arac─▒l─▒─č─▒yla taahh├╝tler verebilece─či anlam─▒na gelir. Ko┼čullar─▒n yerine getirilmemesi durumunda, s├Âzle┼čmenin uygulamaya koyulmayaca─č─▒ndan emin olabilirler. Bunun d─▒┼č─▒nda, ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmelerin kullan─▒lmas─▒ arac─▒lara olan ihtiyac─▒ ortadan kald─▒rarak i┼čletme maliyetlerini de b├╝y├╝k oranda d├╝┼č├╝rebilir.

Bitcoin protokol├╝ uzun y─▒llard─▒r ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmeleri destekliyor olsa da bunlar─▒ pop├╝ler hale getiren Ethereum'un yarat─▒c─▒s─▒ ve kurucu orta─č─▒ Vitalik Buterin'dir. Yine de her bir blockchainin ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmeleri uygulamaya koymak i├žin farkl─▒ y├Ântemler kullanabilece─čini de belirtmek gerekir.┬á

Bu makalede, Ethereum blockchaininin ├Ânemli bir ├Âgesi olan Ethereum Virtual Machine (EVM - Ethereum Sanal Makinesi) ├╝zerinde ├žal─▒┼čan ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmelere odaklan─▒lacakt─▒r.


Ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmeler nas─▒l hizmet g├Âr├╝r?

En basit haliyle bir ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čme deterministik bir program olarak hizmet g├Âr├╝r. Belirli ko┼čullar─▒n yerine getirilmesi durumunda belirli bir g├Ârevi yerine getirir. Dolay─▒s─▒yla da bir ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čme sistemi genellikle "e─čerÔÇŽiseÔÇŽ" ifadelerini kullan─▒r. Fakat pop├╝ler terminolojinin aksine ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmeler ne yasal bir s├Âzle┼čmedir ne de ak─▒ll─▒d─▒r. Bunlar yaln─▒zca da─č─▒t─▒k bir sistem (blockchain) ├╝zerinde ├žal─▒┼čan kod par├žalar─▒d─▒r.

Ethereum a─č─▒ ├╝zerinde ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmeler, kullan─▒c─▒lar (adresler) aras─▒nda etkile┼čim kuruldu─čunda ortaya ├ž─▒kan blockchain i┼člemlerini y├╝r├╝tmek ve y├Ânetmekten sorumludur. Ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čme olmayan t├╝m adresler d─▒┼č sahipli hesaplar (EOA) olarak isimlendirilir. Dolay─▒s─▒yla da ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmeler bilgisayar kodlar─▒ taraf─▒ndan, EOA'lar ise kullan─▒c─▒lar taraf─▒ndan y├Ânetilir.

Ethereum ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmeleri temelde bir s├Âzle┼čme kodu ve iki a├ž─▒k anahtardan olu┼čur. ─░lk a├ž─▒k anahtar, s├Âzle┼čmenin yarat─▒c─▒s─▒ taraf─▒ndan sa─član─▒r. Di─čer anahtar ise s├Âzle┼čmenin kendisini temsil eder ve her bir ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmenin ├Âzel dijital tan─▒mlay─▒c─▒s─▒ olarak hareket eder.

Ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmenin konu┼čland─▒r─▒lmas─▒ bir blockchain i┼člemi arac─▒l─▒─č─▒yla yap─▒l─▒r ve s├Âzle┼čme yaln─▒zca bir EOA (ya da di─čer ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmeler) taraf─▒ndan ├ža─čr─▒ld─▒─č─▒nda etkinle┼čtirilir. Fakat ilk tetikleyici her zaman bir EOA'd─▒r (kullan─▒c─▒).


├ľnemli ├ľzellikleri

Bir Ethereum ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmesi genellikle ┼ču ├Âzelliklere sahiptir:

Da─č─▒t─▒k. Ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmeler, Ethereum a─č─▒n─▒n t├╝m d├╝─č├╝mlerine da─č─▒t─▒lm─▒┼č ve bu d├╝─č├╝mlerde kopyalanm─▒┼čt─▒r. Merkezi sunuculara dayal─▒ olan di─čer ├ž├Âz├╝mlerden ba┼čl─▒ca farklar─▒ndan biri de budur.

Deterministik. Ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmeler uygun ko┼čullar─▒n yerine getirilmesi durumunda yaln─▒zca yapmak ├╝zere tasarland─▒klar─▒ i┼člemleri ger├žekle┼čtirirler. Bunun yan─▒ s─▒ra, s├Âzle┼čmeleri kimin uygulamaya koydu─čundan ba─č─▒ms─▒z olarak sonu├ž her zaman ayn─▒ olacakt─▒r.

Otonom. Ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmeler, kendi kendini y├╝r├╝ten programlar gibi hizmet g├Ârerek her t├╝rl├╝ g├Ârevi otomatik bir hale getirebilirler. Fakat ├žo─ču durumda, e─čer bir ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čme tetiklenmezse, beklemede kalacak ve harekete ge├žmeyecektir.

De─či┼čtirilemez. Ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmeler kullan─▒ma sunulduktan sonra de─či┼čtirilemez. E─čer bunun i├žin ├Âzel bir i┼člev daha ├Ânceden eklenmi┼čse, yaln─▒zca silinebilirler. Dolay─▒s─▒yla, ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmelerin kurcalanmaya diren├žli bir kod sunduklar─▒ s├Âylenebilir.

├ľzelle┼čtirilebilir. Ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmeler, kullan─▒ma sunulmadan ├Ânce farkl─▒ bir├žok ┼čekilde kodlanabilir. Dolay─▒s─▒yla, bir├žok t├╝rde merkeziyetsiz uygulama (DApp) olu┼čturmak i├žin kullan─▒labilirler. Bunun nedeni, Ethereum'un Turing b├╝t├╝nl├╝─č├╝ne sahip bir blockchain olmas─▒d─▒r.

G├╝vene dayal─▒ olmayan. ─░ki ya da daha fazla taraf birbirlerini tan─▒madan ya da birbirlerine g├╝venmek zorunda kalmadan ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmeler arac─▒l─▒─č─▒yla etkile┼čim kurabilir. Buna ek olarak, blockchain teknolojisi verilerin do─čru olmas─▒n─▒ sa─člar.

┼×effaf. Ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmeler herkese a├ž─▒k bir blockchain ├╝zerinde konu┼članm─▒┼č oldu─čundan, s├Âzle┼čmelerin kaynak kodlar─▒ de─či┼čtirilemez ve herkes taraf─▒ndan g├Âr├╝lebilir.


Bir ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmeyi de─či┼čtirebilir ya da silebilir miyim?

Kullan─▒ma sunulan Ethereum ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmelerine sonradan yeni i┼člevler eklemek m├╝mk├╝n de─čildir. Fakat s├Âzle┼čmenin yarat─▒c─▒s─▒ koda┬áKEND─░N─░ ─░MHA┬áad─▒nda bir i┼člev eklediyse, gelecekte ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čme "silinebilir" ve yerine yeni bir s├Âzle┼čme koyulabilir. Di─čer yandan, bu i┼člev koda daha ├Ânceden eklenmediyse s├Âzle┼čmenin silinmesi m├╝mk├╝n olmayacakt─▒r.

G├╝ncellenebilir ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmeler geli┼čtiricilere s├Âzle┼čmenin de─či┼čtirilemezli─či konusunda daha fazla esneklik sa─člar. Farkl─▒ seviyelerde bir karma┼č─▒kl─▒─ča sahip g├╝ncellenebilir ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmeler yaratman─▒n bir├žok yolu vard─▒r.

Basit bir ├Ârnek verirsek, bir ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmenin bir├žok k├╝├ž├╝k s├Âzle┼čmeye b├Âl├╝nd├╝─č├╝n├╝ farz edelim. Bunlardan baz─▒lar─▒ de─či┼čtirilemez bir ┼čekilde tasarlan─▒rken, di─čerlerinde ise silme i┼člevi etkinle┼čtirilmi┼č olsun. Bu da kodun (ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmelerin) bir k─▒sm─▒n─▒n silinip yenilenebilirken di─čer i┼člevlerin de─či┼čmeden ayn─▒ kalaca─č─▒ anlam─▒na gelir.


Avantajlar─▒ ve kullan─▒m alanlar─▒

Programlanabilir bir kod olan ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmeler, b├╝y├╝k oranda ki┼čiselle┼čtirilebilir ve bir├žok farkl─▒ ┼čekilde tasarlanarak farkl─▒ t├╝rde hizmetler ve ├ž├Âz├╝mler sunabilir.

Merkeziyetsiz ve kendi kendini y├╝r├╝ten programlar olan ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmeler y├╝ksek seviyede ┼čeffafl─▒k sunabilir ve i┼čletme maliyetlerini d├╝┼č├╝rebilirler. Uygulamaya ba─čl─▒ olarak verimlili─či art─▒r─▒p b├╝rokratik masraflar─▒ da azaltabilirler.

Ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmeler iki ya da daha fazla taraf aras─▒nda fon takas─▒ ya da transferinin yap─▒ld─▒─č─▒ durumlarda ├Âzellikle kullan─▒┼čl─▒d─▒r.

Di─čer bir deyi┼čle, ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmeler farkl─▒ bir├žok kullan─▒m alan─▒ i├žin tasarlanabilir. Bu kullan─▒m alanlar─▒na ├Ârnek olarak tokenle┼čtirilmi┼č varl─▒klar─▒n yarat─▒lmas─▒, oylama sistemleri, kripto c├╝zdanlar─▒, merkeziyetsiz borsalar, oyunlar ve mobil uygulamalar verilebilir. Sa─čl─▒k, hay─▒r i┼čleri, tedarik zinciri, y├Âneti┼čim ve merkeziyetsiz finans (DeFi) alanlar─▒nda di─čer blockchain ├ž├Âz├╝mleriyle birlikte kullan─▒lmalar─▒ da m├╝mk├╝nd├╝r.


ERC-20

Ethereum blockchaini ├╝zerinde ├ž─▒kar─▒lan tokenler ERC-20 olarak bilinen bir standard─▒ takip eder. Bu standart, t├╝m Ethereum bazl─▒ tokenlerin temel i┼člevlerini tan─▒mlar. Dolay─▒s─▒yla da bu dijital varl─▒klar genellikle ERC-20 tokenleri olarak an─▒l─▒r ve mevcut kripto paralar─▒n b├╝y├╝k bir k─▒sm─▒ bu tokenlerden olu┼čur.
Bir├žok blockchain ┼čirketi ve startup'─▒ dijital tokenlerini Ethereum a─č─▒ ├╝zerinde ├ž─▒karabilmek i├žin ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmeleri kullanm─▒┼čt─▒r. Bu ┼čirketlerin b├╝y├╝k ├žo─čunlu─ču, ERC-20 tokenlerini ├ž─▒kard─▒ktan sonra bu tokenleri ─░lk Coin Arz─▒ (ICO) etkinlikleriyle da─č─▒t─▒r. Ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmelerin kullan─▒lmas─▒, g├╝vene dayal─▒ olmayan ve verimli bir ┼čekilde fonlar─▒n el de─či┼čtirmesine ve tokenlerin da─č─▒t─▒lmas─▒na ├žo─ču ├Ârnekte imkan tan─▒m─▒┼čt─▒r.


S─▒n─▒rlamalar

Ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmeler insanlar taraf─▒ndan yaz─▒lan bilgisayar kodlar─▒ndan olu┼čur. Bu da kod hatalar ve g├╝venlik a├ž─▒klar─▒ i├žerebilece─či i├žin ├že┼čitli riskleri beraberinde getirir. ─░deal ko┼čullarda, ├Âzellikle hassas bilgilerin ve b├╝y├╝k miktarl─▒ paralar─▒n s├Âz konusu oldu─ču durumlarda ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmelerin deneyimli programc─▒lar taraf─▒ndan yaz─▒lmas─▒ ve kullan─▒ma sunulmas─▒ gerekir.

Bunun d─▒┼č─▒nda, baz─▒ ki┼čiler ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmelerin sundu─ču ├ž├Âz├╝m ve i┼člevlerin bir├žo─čunun merkezi sistemler taraf─▒ndan da sa─članabilece─čini iddia eder. Ba┼čl─▒ca fark, ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmelerin merkezi bir sunucu yerinde da─č─▒t─▒k bir P2P (e┼čler aras─▒) a─č─▒ ├╝zerinde ├žal─▒┼čmas─▒d─▒r. Ve blockchain sistemlerine dayand─▒klar─▒ i├žin de─či┼čtirilmeleri ya ├žok zor ya da imkans─▒zd─▒r.

De─či┼čtirilemezlik baz─▒ durumlar i├žin harika olsa da bazen de olduk├ža dezavantajl─▒d─▒r. ├ľrne─čin "The DAO" ad─▒ndaki Merkeziyetsiz Otonom Organizasyon (DAO) 2016 y─▒l─▒nda hacklenmi┼č ve ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čme kodundaki hatalar nedeniyle milyonlarca ether (ETH) ├žal─▒nm─▒┼čt─▒r.

Ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čme de─či┼čtirilemez oldu─čundan geli┼čtiriciler kodu d├╝zeltememi┼čtir. Bu da nihayetinde bir sert ├žatallanmaya neden olmu┼č ve ikinci bir Ethereum zinciri yarat─▒lm─▒┼čt─▒r. Basit├že ifade edecek olursak, zincirlerden biri sald─▒r─▒y─▒ "tersine ├ževirmi┼č" ve fonlar─▒ ger├žek sahiplerine iade etmi┼čtir (bu zincir ┼ču anki Ethereum blockchaininin bir par├žas─▒d─▒r). Di─čer zincir ise blockchain ├╝zerinde olanlar─▒n hi├žbir zaman de─či┼čtirilmemesi gerekti─čini belirterek sald─▒r─▒ya m├╝dahale etmeme karar─▒ alm─▒┼čt─▒r (bu zincire ┼ču anda Ethereum Classic ad─▒ verilmektedir).

Burada sorunun Ethereum blockchaininden kaynaklanmad─▒─č─▒n─▒ belirtmek gerekir. Tam tersine, sorun ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmenin hatal─▒ bir ┼čekilde uygulamaya koyulmas─▒ndan kaynaklanm─▒┼čt─▒r.

Ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmelerin bir di─čer s─▒n─▒rlamas─▒ da hen├╝z netle┼čmemi┼č yasal durumlar─▒yla ilgilidir. ├ço─ču ├╝lkede hala belirsiz bir alanda olmalar─▒n─▒n yan─▒ s─▒ra ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmeler mevcut yasal ├žer├ževeye pek uygun de─čildir.

├ľrne─čin bir├žok s├Âzle┼čme her iki taraf─▒n da kimli─činin tam olarak belirlenmesini ve 18 ya┼č─▒ndan b├╝y├╝k olmas─▒n─▒ gerektirir. Blockchain teknolojisinin sa─člad─▒─č─▒ anonimlik arac─▒lar─▒n olmamas─▒yla birle┼čti─činde, bu gerekliliklerin kar┼č─▒lanmas─▒n─▒ zorla┼čt─▒rabilir. Bu durum i├žin potansiyel ├ž├Âz├╝mler olsa da ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmelerin yasal bir ┼čekilde uygulamaya koyulmas─▒ ├žok zordur, ├Âzellikle de konu s─▒n─▒r ├Âtesi da─č─▒t─▒k a─člar oldu─čunda.


Ele┼čtiri

Baz─▒ blockchain merakl─▒lar─▒ ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmeleri mevcut ticari ve b├╝rokratik sistemlerimizin yerini alacak ve bu sistemleri b├╝y├╝k oranda otomatikle┼čtirecek bir ├ž├Âz├╝m olarak g├Ârmektedir. Bunun ger├žekle┼čmesi m├╝mk├╝n olsa da norm olma ihtimali d├╝┼č├╝kt├╝r.

Ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmeler ┼č├╝phesiz ilgi ├žekici bir teknolojidir. Fakat da─č─▒t─▒k, deterministik, ┼čeffaf ve bir dereceye kadar de─či┼čtirilemez olmalar─▒ onlar─▒ baz─▒ durumlar i├žin pek de cazip k─▒lmamaktad─▒r.

Ele┼čtiriler temelde ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmelerin ger├žek hayattaki ├žo─ču sorun i├žin uygun olmamas─▒ndan kaynaklanmaktad─▒r. Asl─▒nda baz─▒ kurulu┼člar─▒n geleneksel sunucu bazl─▒ alternatifleri kullanmas─▒ daha uygundur.┬á

Merkezi sunucular ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmelere k─▒yasla daha kolay ve masrafs─▒z bir ┼čekilde idare edilebilir ve ayr─▒ca h─▒z ve a─člar aras─▒ ileti┼čim (birlikte ├žal─▒┼čabilirlik) ba─člam─▒nda daha fazla verimlidir.


Son S├Âz

Ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmelerin kripto para d├╝nyas─▒n─▒ b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de etkiledi─čine ve blockchain d├╝nyas─▒nda devrim yaratt─▒─č─▒na ┼č├╝phe yoktur. Son kullan─▒c─▒lar ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmelerle do─črudan etkile┼čim i├žinde olmasalar da ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmelerin gelecekte finansal hizmetlerden tedarik zinciri y├Ânetimine kadar bir├žok farkl─▒ uygulamay─▒ desteklemesi olas─▒d─▒r.

Blockchain ve ak─▒ll─▒ s├Âzle┼čmeler bir araya geldi─činde, toplumumuzun neredeyse her alan─▒nda k├Âkten bir de─či┼čiklik yaratma potansiyeline sahiptir. Fakat bu ├ž─▒─č─▒r a├ž─▒c─▒ teknolojilerin, geni┼č ├žapta benimsenmenin ├Ân├╝ndeki bir├žok engeli a┼č─▒p a┼čamayaca─č─▒n─▒ yaln─▒zca zaman g├Âsterecektir.

G├Ânderiler Payla┼č─▒n
Hesap olu┼čturun
Hemen bir Binance hesab─▒ olu┼čturarak bilgilerinizi uygulamaya d├Âk├╝n.