Негизги тыянактар
Кукилер - бул веб-сайттардын атынан сиздин браузериңиз тарабынан сакталган чакан тексттик файлдар. Алар сиздин каалоолоруңузду, кирүү абалыңызды жана башка сессия маалыматтарын эстеп калышат.
Биринчи тараптын кукилери сиз кирген сайт тарабынан түзүлөт жана жалпысынан сиздин сайт менен болгон тажрыйбаңызды жакшыртат. Үчүнчү тараптын кукилери тышкы кызматтар тарабынан түзүлөт жана көбүнчө бир нече сайттар аркылуу көз салуу үчүн колдонулат.
Кукилер интернеттеги санариптик идентификация менен тыгыз байланышкан, бул сайттарга кайтып келген конокторду таанууга жана алар үчүн мазмунду персоналдаштырууга мүмкүндүк берет.
2024-жылдын июлунда Google үчүнчү тараптын кукилерин Chrome'дон алып салуу планын жокко чыгарып, анын ордуна колдонуучунун тандоосуна негизделген моделди тандап алган. Башка ири браузерлердин көбү үчүнчү тараптын кукилерин демейки боюнча бөгөттөп коюшкан.
Көпчүлүк веб-сайттардын иштешин бузбастан, маалыматтардын сыртка чыгып кетүүсүн азайтуу үчүн браузердин жөндөөлөрү аркылуу кукилерди башкара аласыз, чектей аласыз же өчүрө аласыз.
Киришүү
Кукилер - бул веб-сайттар браузериңиз аркылуу түзмөгүңүздө сактаган чакан файлдар. Алар сайттар арасында сиздин ким экениңизди эстеп калуунун эң кеңири таралган жолдорунун бири болуп саналат. Тутумда калгандыгыңызга, соода корзинасындагы товарларды сактоого же сайтты өзүңүз каалаган тилде көрүүгө карабастан, кукилер көбүнчө фондук режимде байкатпай иштеп жатышат.
Кукилердин ар кандай түрлөрү бар жана алардын баары эле бирдей зыянсыз эмес. Кээ бирлери сиздин тажрыйбаңызды түздөн-түз жакшыртат. Башкалары жарнама берүүчүлөрдүн жана үчүнчү тараптын кызматтарынын атынан сиздин браузердеги адаттарыңыз жөнүндө маалыматтарды чогултат. Алардын ортосундагы айырманы түшүнүү онлайн купуялуулугуңуз боюнча кыйла негизделген тандоолорду жасоого жардам берет.
Куки (Cookie) деген эмне?
Куки - бул веб-сайт сиздин браузериңизден түзмөгүңүзгө сактоону суранган чакан тексттик файл. Бул аталыш интернеттин алгачкы күндөрүндө иштеп чыгуучу Лу Монтулли тарабынан популярдуу болгон, программалоодогу «сыйкырдуу куки» концепциясынан келип чыккан.
Сиз веб-сайтка киргениңизде, ал сиз жөнүндө белгилүү бир нерселерди, мисалы, сиздин кирүү статусуңузду, тандаган тилиңизди же корзинага кандай товарларды кошконуңузду эстеп калгысы келиши мүмкүн. Веб-сайт сиздин браузериңизге куки жөнөтөт, ал эми браузер аны сактап коёт.
Кийинки жолу киргениңизде, браузериңиз кукини сайтка кайра жөнөтөт, ал эми сайт бул маалыматты сиз токтогон жерден улантуу үчүн колдоонот.
Көпчүлүк кукилер зыянсыз жана практикалык максатка кызмат кылат. Бирок ушул эле механизм бир нече сайттардагы аракеттериңизге көз салуу үчүн да колдонулушу мүмкүн, бул купуялуулукка байланыштуу кооптонууну жаратат.
Кукилердин түрлөрү
Биринчи тараптын кукилери
Биринчи тараптын кукиси сиз түздөн-түз кирип жаткан веб-сайт тарабынан түзүлөт. Эгер сиз сайтка кирип, браузерди жапкандан кийин да сессияңыз сакталып калса, анда туруктуу биринчи тараптын кукиси иштеп жатат. Эгер браузерди жапканда ал жок болуп кетсе, анда бул сессиялык куки болуп саналат.
Биринчи тараптын кукилери кеңири кабыл алынган деп эсептелет, анткени алардын максаты адатта сиздин ошол белгилүү бир сайттагы тажрыйбаңызды жакшыртуу болуп саналат. Алар, адатта, башка домендер менен бөлүшүлбөйт.
Үчүнчү тараптын кукилери
Үчүнчү тараптын кукиси сиз кирип жаткан доменден башка домен тарабынан орнотулат. Жарнама тармактары, аналитика провайдерлери жана социалдык тармактардын виджеттери веб-сайттарга түзмөгүңүздө ушул кукилерди түзүүчү коддорду жайгаштыра алышат.
Бир эле жарнама берүүчүнүн коду жүздөгөн ар кандай сайттарга жайгаштырылышы мүмкүн болгондуктан, алардын кукилери сиздин интернеттеги аракеттериңизге көз салып жүрө алат. Төмөнкүдөй жүрүм-турумдук жарнама ушундай иштейт: сиз кирген сайттардын негизинде убакыттын өтүшү менен сиздин кызыгууларыңыздын жана адаттарыңыздын профили түзүлөт. Булар трекингдик кукилер деп да аталат.
Башка түрлөрү
Катуу талап кылынган кукилер соода корзиналары же коопсуз кирүү аймактары сыяктуу сайттын негизги функцияларын иштетет. Функционалдык кукилер шрифттин өлчөмү же аймак сыяктуу сиздин каалоолоруңузду эстеп калат. Өндүрүмдүүлүк же аналитикалык кукилер коноктордун сайтты кантип колдонору жөнүндө жалпы маалыматтарды чогултат.
Кукилер эмнеден жасалат?
Кукилер маалыматтарды ачкыч-маани жуптары катары сакташат. Кадимки куки сессиянын идентификаторун, жарактуулук мөөнөтүн, кукини чыгарган доменди жана колдонуучунун ролун же түрүн камтышы мүмкүн. Алар аткарылуучу кодду камтыбайт; алар кадимки тексттик файлдар болуп саналат.
Браузериңизде сакталган кукилерди анын иштеп чыгуучу куралдары же купуялуулук жөндөөлөрү аркылуу көрө аласыз. Chrome'до Орнотуулар (Settings) > Купуялуулук жана коопсуздук (Privacy and security) > Кукилер жана сайттын башка маалыматтары бөлүмүнө өтүңүз. Firefox'то Настройкалар (Preferences) > Купуялуулук жана Коопсуздук > Кукилер жана Сайттын маалыматтары бөлүмүнө өтүңүз. Кукилерди өчүрүү сизди сайттардан чыгарат жана сакталган каалоолорду баштапкы абалга келтирет, бирок эч кандай туруктуу зыян алып келбейт.
Кукилердин караңгы тарабы
Үчүнчү тараптын кукилери сиздин браузердеги жүрүм-турумуңуздун олуттуу көлөмүн тышкы тараптарга ачыкка чыгарышы мүмкүн. Бир нече сайттар аркылуу канчалык көп маалымат чогултулуп жатканын сиз байкабай калышыңыз ыктымал. Бул маалыматтар сатылышы же бөлүшүлүшү мүмкүн, ал эми түзмөктүн санариптик изи сыяктуу башка көз салуу ыкмалары менен айкалышканда, ал сиздин онлайн активдүүлүгүңүздүн деталдуу профилин түзүү үчүн колдонулушу мүмкүн.
Кукилер аркылуу чогултулган маалыматтар максаттуу чабуулдарда да колдонулушу мүмкүн. Деталдуу жүрүм-турумдук профилдерге ээ болгон жарнама берүүчүлөр жана маалымат брокерлери жеке колдонуучуларга багытталган фишингдик кампаниялар үчүн мүмкүнчүлүктөрдү түзүшөт. Бирөө сиз жөнүндө канчалык көп билсе, персоналдаштырылган алдамчылык ошончолук ишенимдүү көрүнүшү мүмкүн.
Европадагы Маалыматтарды коргоонун жалпы регламенти (GDPR) жана АКШдагы Калифорниянын керектөөчүлөрдүн купуялуулугу жөнүндөгү мыйзамы (CCPA) сыяктуу ченемдик укуктук актылар веб-сайттардан кукилерди колдонуусун ачыктоону жана көп учурларда үчүнчү тараптын кукилерин жайгаштыруудан мурун сиздин макулдугуңузду алууну талап кылат. Ошондуктан көпчүлүк сайттарда кукилерге макулдук берүү баннерлери пайда болот.
Кукилериңизди башкаруу
Сиз браузериңиздин жөндөөлөрү аркылуу үчүнчү тараптын кукилерин бөгөттөй аласыз, бул сиздин браузерди колдонуу тажрыйбаңызга олуттуу таасирин тийгизбейт. Firefox, Safari жана Brave сыяктуу браузерлер аларды демейки боюнча бөгөттөп коюшкан. 2025-жылдан бери Chrome, Google'дун 2024-жылдын июлунда үчүнчү тараптын кукилерин толугу менен жокко чыгаруу боюнча мурунку планын өзгөрткөнүнөн кийин, жалпы бөгөттөөнүн ордуна колдонуучуга тандоо мүмкүнчүлүгүн сунуштап келет.
Privacy Badger жана uBlock Origin (же Chrome'до uBlock Origin Lite) сыяктуу браузер кеңейтүүлөрү башкаруунун кошумча деңгээлин кошо алат. Кукилерди үзгүлтүксүз тазалап туруу жана купуя издөө үчүн браузериңиздин жашыруун режимин колдонуу да көз салуунун таасирин азайтат.
Көп берилүүчү суроолор
Кукилер кооптуубу?
Көпчүлүк кукилер кооптуу эмес. Биринчи тараптын кукилери сизди тутумда сактап калуу сыяктуу мыйзамдуу максаттарга кызмат кылат. Үчүнчү тараптын кукилери бир нече сайттар аркылуу сиздин жүрүм-турумуңузга көз салгандыктан купуялуулукка байланыштуу кооптонууну жаратышы мүмкүн, бирок алар зыяндуу коддорду камтыбайт. Тобокелдик кукилердин өзүндө эмес, маалыматтарды чогултууда жана профилдерди түзүүдө жатат.
Мен кукилерсиз интернетти колдоно аламбы?
Ооба. Браузердин жөндөөлөрүнөн бардык кукилерди өчүрүп койсоңуз болот, бирок бул көптөгөн сайттардын иштешин бузат: кирүү сессиялары сакталбайт, корзинанын мазмуну баштапкы абалга келтирилет жана каалоолор сакталбайт. Кыйла практикалык мамиле - үчүнчү тараптын кукилерин бөгөттөп, биринчи тараптын кукилерине уруксат берүү болуп саналат.
Google'дун үчүнчү тараптын кукилерин алып салуу планы эмне болду?
Google алгач 2022-жылга чейин Chrome'до үчүнчү тараптын кукилерин акырындап колдонуудан чыгарууну пландап, андан кийин мөөнөтүн бир нече жолу жылдырган. 2024-жылдын июлунда Google багытын толугу менен өзгөртүп, үчүнчү тараптын кукилерин алып салбай турганын жарыялаган. Анын ордуна, Chrome азыр колдонуучуга тандоо суроосун сунуштайт, бул адамдарга браузерди колдонууда кукилер кандай иштетилерин өздөрү чеүүгө мүмкүндүк берет. Firefox жана Safari сыяктуу башка браузерлер демейки боюнча үчүнчү тараптын кукилерин бөгөттөө менен алдыга жылышкан болчу.
Кукилердин социалдык инженерияга кандай тиешеси бар?
Кукилерге негизделген көз салуу максаттуу социалдык инженерия чабуулдарында колдонулушу мүмкүн болгон жүрүм-турумдук профилдерди түзөт. Эгер чабуулчу же маалымат брокери сиздин браузердеги адаттарыңызды, кызыгууларыңызды жана үлгүлөрүңүздү билсе, алар өтө персоналдаштырылган фишингдик билдирүүлөрдү же алдамчылыктарды түзө алышат. Бул үчүнчү тараптын көз салуусун минималдаштыруу сиздин жалпы коопсуздук тобокелдигиңизди азайтуунун бир себеби болуп саналат.
Кукилер менин криптовалюталык эсептериме таасирин тийгизеби?
Сессиялык кукилер биржа платформаларында жана капчыктарда сиздин кирүү абалыңызды сактап турат. Эгер кимдир бирөө бузулган браузер же тармак аркылуу сиздин активдүү сессия кукиңизге кирүү мүмкүнчүлүгүн алса, алар сиздин купуя сөзүңүздү (паролду) талап кылбастан эле каттоо эсебиңизге кире алышы мүмкүн. Коопсуз, жаңыртылган браузерлерди колдонуу жана жалпы же коомдук түзмөктөрдө кукилерди тазалоо бул тобокелдикти азайтат.
Жыйынтыктоочу ойлор
Кукилер вебдин иштешинин фундаменталдык бөлүгү болуп саналат. Биринчи тараптын кукилери жалпысынан сиздин сайт менен болгон тажрыйбаңызды жеңилдетет. Үчүнчү тараптын кукилери көбүрөөк талаш-тартыштарды жаратат жана алардын айланасындагы ландшафт дагы эле өзгөрүүдө. Башка браузерлер алардан баш тартканына карабастан, Google'дун 2024-жылы Chrome'до үчүнчү тараптын кукилерин сактап калуу чечими вебдин функционалдуулук менен купуялуулукту кантип тең салмактоо керектиги боюнча дагы эле экиге бөлүнүп жатканын билдирет.
Кукилер эмне экенин жана аларды кантип башкарууну түшүнүү сизге көбүрөөк көзөмөл берет. Көпчүлүк браузерлер азыр сиздин күнүмдүк издөөңүзгө тоскоолдук кылбастан, көз салууну чектөө үчүн жөнөкөй куралдарды сунушташат.
Кошумча окуу
Эскертүү: Бул мазмун сизге эч кандай кепилдиксиз, жалпы маалымат берүү жана билим берүү максатында гана «болгондой» негизинде сунушталат. Бул маалымат финансылык, юридикалык же башка профессионалдык кеңеш катары каралбашы керек, ошондой эле кандайдыр бир конкреттүү өнүмдү же кызматты сатып алуу сунушу катары эсептелбейт. Сиз тийиштүү профессионал кеңешчилерден өз алдынча кеңеш алышыңыз керек. Эгерде мазмун үчүнчү тарап тарабынан берилсе, анда айтылган пикирлер ошол тарапка таандык экенин жана Binance Academy'нин көз карашын сөзсүз түрдө чагылдырбай турганын эске алыңыз. Санариптик активдердин баалары тез өзгөрмөлүү болушу мүмкүн. Сиздин инвестицияңыздын баасы төмөндөшү же көтөрүлүшү мүмкүн жана сиз жумшаган суммаңызды кайтарып албай калышыңыз ыктымал. Сиз гана өзүңүздүн инвестициялык чечимдериңиз үчүн жооптуусуз жана Binance Academy сиз дуушар болгон эч кандай чыгымдар үчүн жоопкерчилик тартпайт. Кененирээк маалымат алуу үчүн биздин Колдонуу шарттарыбызды, Тобокелдиктер жөнүндө эскертүүбүздү жана Binance Academy шарттарын караңыз.