Эскертүү белгилерине анонимдүү командалар, кулпуланбаган ликвиддүүлүк, токендердин аз сандагы ээлердин колунда топтолушу жана туруктуу камсыз кылууга мүмкүн болбогон пайда убадалары кирет.
Долбоордун токеномикасын, команданын ачык-айкындуулугун жана смарт-контракт аудиттерин изилдөө бул түрдөгү шылуундукка кабылуу коркунучун азайта алат.
Проект ээсинин качып кетиши — бул иштеп чыгуу командасы атайылап долбоордон баш тартып, анын бардык ликвиддүүлүгүн чыгарып алган, натыйжада токен ээлери активдерин сата албай калган криптовалютадагы каражаттарды алып качуу шылуундугу. Бул термин «бирөөнүн астынан килемди тартып алуу» деген сөз айкашынан келип чыккан, башкача айтканда, колдоону күтүүсүздөн жана эскертүүсүз токтотуу дегенди билдирет.
Проект ээсинин качып кетиши крипто мейкиндигиндеги алдамчылыктын эң кеңири тараган түрлөрүнүн бири. CertiK маалыматына ылайык, 2024-жылы эле проект ээсинин качып кетиши учурлары жана ага окшош каражаттарды алып качуу шылуундуктары $85,4 млн чыгымга алып келген. Ушул эле мезгилде мем-коиндерге байланышкан проект ээсинин качып кетиши учурлары жана шылуундуктар $500 млндон ашык чыгымга алып келип, бул көйгөйдүн канчалык кеңири жайылганын көрсөттү.
Андан кийин команда социалдык тармактарды, инфлюенсерлердин жарнамасын жана коомчулук каналдарын колдонуп, ажиотаж жаратып, токендин баасын көтөрөт. Баа өскөндөн кийин жана долбоор өз ликвиддүүлүгүн пайдалануу мүмкүнчүлүгүнө ээ болгондо, бул шылуундукту уюштургандар адатта эки варианттын бирин тандашат:
Токендерди сатып жиберүү: команда өзүнө алдын ала бөлүнгөн чоң көлөмдөгү токендерди жогорку баада сатып жиберет, натыйжада токендин баасы башка ээлер үчүн кескин төмөндөйт.
Ликвиддүүлүк пулун чыгарып алуу: иштеп чыгуучулар DEXтен бардык ликвиддүүлүктү чыгарып алышат, натыйжада башка токен ээлери токендерин сата албай калышат.
Айрым учурларда команда смарт-контракттын кодуна киргизилген жашыруун кирүү механизмдерин пайдаланып, токендерди базарда сатпай эле, инвесторлордун каражатын түздөн-түз чыгарып алат. Муну кээде «код аркылуу проект ээсинин качып кетиши» деп аташат.
Код аркылуу проект ээсинин качып кетишинде зыяндуу код смарт-контракттын өзүнө киргизилет. Бул инвесторлорго токендерин сатууга жол бербеген, иштеп чыгуучуга чексиз санда токен чыгарууга же командага каражаттарды түздөн-түз контракттан чыгарып алууга мүмкүнчүлүк берген механизмдерди камтышы мүмкүн. SQUID токени (2021) — белгилүү тарыхый мисал: камтылган механизм сатып алуучуларга токендерин таптакыр сатууга жол берген эмес, ал эми иштеп чыгуучулар эркин чыга алышкан.
Токендерди сатуу аркылуу проект ээсинин качып кетишинде зыяндуу код колдонулбайт. Анын ордуна команда өзүнө бөлүнгөн токендердин чоң бөлүгүн тез арада сатып жиберет, натыйжада баа кескин түшүп, инвесторлор долбоордон алыстайт. Мындай аракет көп учурларда техникалык жактан мыйзамдуу болушу мүмкүн, бирок ал алдамчы жана зыяндуу деп кеңири эсептелет.
Анонимдүү же текшерүүгө мүмкүн болбогон команда: документтештирилген проект ээсинин качып кетиши учурларынын болжол менен 80%ы чыныгы инсандыгын ырастоого мүмкүн болбогон командаларга байланыштуу. Анонимдүү команда автоматтык түрдө алдамчылык дегенди билдирбейт, бирок долбоорду кылдат текшерүүнүн маанисин арттырат.
Кулпуланбаган же кыска мөөнөткө кулпуланган ликвиддүүлүк: мыйзамдуу долбоорлор адатта ликвиддүүлүктү алты ай же андан көп мөөнөткө кулпулашат. Эгер иштеп чыгуучулар ликвиддүүлүктү дароо же долбоор ишке киргизилгенден кийин бир нече күндүн ичинде чыгарып ала алышса, проект ээсинин качып кетишине мүмкүнчүлүк ар дайым сакталып калат.
«Тузак» контракттар: айрым токендерди каалаган адам сатып ала алат, бирок аларды иштеп чыгуучунун капчыгынан гана сатууга болот. Муну көп учурда интерфейстен байкоо мүмкүн эмес жана аны аныктоо үчүн смарт-контракттын кодун текшерүү же токенди талдоо куралын колдонуу талап кылынат.
Токендердин аз сандагы ээлердин колунда топтолушу: эгер аз сандагы капчыктар айлануучу запастын чоң бөлүгүн көзөмөлдөсө, ал ээлер токендерин каалаган убакта массалык түрдө сатып жиберип, натыйжада базардагы сатуу аркылуу проект ээсинин качып кетишин уюштура алышат.
Узак мөөнөттө камсыз кылууга мүмкүн болбогон пайда убадалары: пайда булагы так көрсөтүлбөгөн өтө жогорку жылдык пайыздык пайда (APY) — эскертүү белгиси. Эгер пайданын артындагы механизмдер так түшүндүрүлбөсө жана аудиттен өтпөсө, долбоор акыры кулай тургандай түзүлгөн болушу мүмкүн.
Социалдык тармактардагы агрессивдүү ажиотаж: X, Telegram жана башка платформаларда долбоорду тез жана кеңири жарнамалоо, айрыкча акы төлөнгөн инфлюенсерлер же анонимдүү аккаунттар тарабынан жүргүзүлсө, көп учурда проект ээсинин качып кетиши ишке ашканга чейин сатып алуучуларды тартуу үчүн атайын координацияланат.
Проект ээсинин качып кетиши — долбоордун өз иштеп чыгуучулары атайылап жасаган алдамчылык. Хакердик чабуул — үчүнчү тарап тарабынан протоколго же капчыкка жасалган тышкы чабуул. Проект ээсинин качып кетишинде коркунучту команданын өзү жаратат; хакердик чабуулда болсо команда да жабырлануучу болушу мүмкүн. Натыйжалары окшош болушу мүмкүн (каражаттардын чыгарылып алынышы, токендин баасынын кулашы), бирок алардын себептери жана жоопкерчилик башкача болот.
Иштеп чыгуучу DEXтеги ликвиддүүлүк пулун чыгарып алган салттуу проект ээсинин качып кетиши DeFiге гана мүнөздүү. Бирок токен сатуу аркылуу каражат чогултуп, андан кийин жок болуп кеткен борборлоштурулган долбоорлордо да каражаттарды алып качууга окшош схемалар кездешиши мүмкүн. DEXке негизделген проект ээсинин качып кетиши учурлары көбүрөөк кездешет, анткени токендерди борборлоштурулган биржага (CEX) караганда алда канча аз көзөмөл менен түзүп, тизмеге киргизүүгө болот.
Көпчүлүк юрисдикцияларда инвесторлорду атайылап алдап, алардын каражаты менен качып кетүү алдамчылык болуп эсептелет. Бирок мындай учурларда күнөөлүүлөрдү жоопко тартуу кыйын, анткени проект ээсинин качып кетишин уюштурган көптөгөн командалар анонимдүү болуп, эл аралык деңгээлде иш алып барышат жана крипто токендерди классификациялоодогу укуктук жактан так аныкталбаган жагдайларды пайдаланышат. Токендерди сатуу аркылуу проект ээсинин качып кетиши учурларын сот аркылуу жоопко тартуу андан да кыйын, анткени мындай учурда команда өзүнө мыйзамдуу түрдө таандык токендерди гана сатат.
Токенди талдоо куралдары жардам бере алат. TokenSniffer жана RugCheck (Solana үчүн) сыяктуу куралдар смарт-контракттын кодун автоматтык түрдө скандап, сатууга чектөө коюу, токен чыгаруу боюнча ашыкча ыйгарым укуктар же жашыруун чыгарып алуу функциялары сыяктуу проект ээсинин качып кетишине мүнөздүү механизмдерди аныктай алат. Блокчейн серепчисинде токен ээлеринин бөлүштүрүлүшүн жана ликвиддүүлүктүн кулпулануу статусун текшерүү да жаңы токенге инвестиция салуудан мурун алгач жасала турган жөнөкөй текшерүүлөрдүн катарына кирет.
Проект ээсинин качып кетиши крипто мейкиндигиндеги эң кеңири тараган жана эң чоң чыгым алып келген алдамчылыктардын бири бойдон калууда. DeFi чыныгы пайдалуулукту жана инновацияны сунуштаганы менен, анын уруксат талап кылбаган мүнөзү жаман ниеттеги адамдарга башынан эле кыйрай тургандай түзүлгөн, ишенимдүү көрүнгөн долбоорлорду түзүүнү да жеңилдетет.
Өзүңүздү коргоо үчүн керектүү куралдар жана билим барган сайын жеткиликтүү болуп жатат. Токенди талдоо платформалары, блокчейндеги маалыматтар жана коомчулук жүргүзгөн кылдат текшерүүлөр кыйла жакшырды. Анонимдүү командаларды, аудиттен өтпөгөн контракттарды жана кулпуланбаган ликвиддүүлүктү анча маанилүү эмес көйгөйлөр катары эмес, демейки тобокелдик факторлору катары кабыл алуу — иш жүзүндө пайдалуу баштапкы кадам.
Мейкиндик жетилген сайын, бул алдамчылыктарга системалуу түрдө каршы күрөшүүгө багытталган жөнгө салуу алкактары да өнүгүп жатат. Азырынча эң күчтүү коргонуу — маалыматка таянган мамиле: инвестиция салуудан мурун долбоорду ырастаңыз, позиция өлчөмдөрүн негиздүү деңгээлде кармаңыз жана долбоордун реалдуу көрсөткүчтөрүнө туура келбеген ажиотажга шектенүү менен мамиле кылыңыз.
Соода кылууну баштоо үчүн колдонуучулардан каражат салууну талап кылбаган жана колдонуучулардын каражатын с...
Бул активдин базар баасында олуттуу өзгөрүүлөрдү жаратпастан, кандайдыр бир активди сатуу же сатып алуу мүм...
Потенциалдуу пайдалуу мүмкүнчүлүктү колдон чыгарып жибериши мүмкүн деген коркуу жана тынчсыздануу сезими.
Binance Academy редакциясы