Yeni Ba┼člayanlar ─░├žin ├çift Harcama Rehberi
Ana sayfa
Makaleler
Yeni Ba┼člayanlar ─░├žin ├çift Harcama Rehberi

Yeni Ba┼člayanlar ─░├žin ├çift Harcama Rehberi

Orta Seviye
Yay─▒nlanma: Feb 17, 2020G├╝ncellenme: Jan 31, 2023
7m

─░├žerik


Çift harcama nedir?

├çift harcama, dijital para sistemlerinin potansiyel bir sorunudur ve ayn─▒ fonlar─▒n ayn─▒ anda iki farkl─▒ al─▒c─▒ya harcanmas─▒ anlam─▒na gelir. Yeterli ├Ânlem al─▒nmazsa bu sorunu ├ž├Âzemeyen bir protokol en temelinden zarar g├Ârm├╝┼č olur zira kullan─▒c─▒lar─▒n kendilerine ula┼čan fonlar─▒n ba┼čka bir yerde daha harcan─▒p harcanmad─▒─č─▒n─▒ do─črulamas─▒ m├╝mk├╝n de─čildir.

Konu dijital para sistemleri oldu─čunda belirli birimlerin kopyalanamayaca─č─▒n─▒ garanti alt─▒na almak b├╝y├╝k ├Âneme sahiptir. E─čer Alice 10 birim al─▒r, bu birimleri 10 kere kopyala yap─▒┼čt─▒r yapar ve en nihayetinde 100 birime sahip olursa sistem temelinden ├ž├Âker. Benzer ┼čekilde e─čer Alice ayn─▒ 10 birimi e┼č zamanl─▒ olarak hem Bob hem de Carol'a g├Ânderebilirse sistem yine ├žal─▒┼čamaz. Dolay─▒s─▒yla, dijital paran─▒n ├žal─▒┼čabilmesi i├žin b├Âyle hareketleri engelleyecek mekanizmalar gereklidir.


Çift harcama nasıl engellenir?

Merkezi yakla┼č─▒m

Merkezi yakla┼č─▒m─▒n uygulamaya konmas─▒, merkeziyetsiz alternatiflerine k─▒yasla daha kolayd─▒r. Bunun i├žin genellikle bir y├Âneticinin sistemi y├Ânetmesi ve birimlerin yay─▒nlanmas─▒n─▒ ve da─č─▒t─▒lmas─▒n─▒ kontrol├╝ alt─▒nda tutmas─▒ gerekir. ├çift harcama sorununa y├Ânelik merkezi ├ž├Âz├╝m├╝n ├Ârneklerinden biri David Chaum'un┬áeCash'idir.┬á

Bankalar nakit paraya benzer dijital varl─▒klar─▒ (anonim ve┬áe┼čler aras─▒ ┼čekilde takas edilebilir olan) kullan─▒c─▒lara sunmak i├žin k├Âr imzalar─▒ kullanabilir. Bu imzalar kriptografi uzman─▒ David Chaum'un 1982'de yay─▒nlanan┬áTakip Edilemez ├ľdemeler ─░├žin K├Âr ─░mzalar makalesinde ayr─▒nt─▒l─▒ bir ┼čekilde a├ž─▒klanm─▒┼čt─▒r.

B├Âyle bir durumda e─čer bir kullan─▒c─▒ (ad─▒ Dan olsun) 100 USD'lik dijital para almak isterse ├Ânce bankay─▒ bilgilendirmelidir. Hesab─▒nda bakiye olmas─▒ durumunda, rastgele bir say─▒ (ya da daha d├╝┼č├╝k tutarlar i├žin bir├žok say─▒) olu┼čturur. Diyelim ki be┼č say─▒ olu┼čturur ve bunlar─▒n her birine 20 USD de─čer atan─▒r. Bankan─▒n belirli birimleri takip edebilmesini engellemek i├žin Dan rastgele say─▒lar─▒n her birine bir┬ák├Ârle┼čtirme fakt├Âr├╝┬áekleyerek bunlar─▒ gizler.

Daha sonra bu veriyi bankaya iade eder, banka Dan'in hesab─▒ndan 100 USD ├žeker ve be┼č bilgi par├žas─▒n─▒n her biriyle 20 USD de─čerinde harcama yap─▒labilece─čini onaylayan mesajlar─▒ imzalar. Dan art─▒k banka taraf─▒ndan verilen fonlar─▒ harcayabilir. Erin'in restoran─▒na gider ve 40 USD de─čerinde bir yemek sipari┼či verir.┬á

Dan, dijital para ÔÇŁbanknotlar─▒n─▒nÔÇŁ k├Ârle┼čtirme fakt├Âr├╝n├╝ kald─▒rarak her bir birimin kendine ├Âzel belirteci olan (seri numaras─▒na benzer) rastgele say─▒y─▒ g├Âr├╝lebilir hale getirebilir. Bu say─▒lardan ikisini Erin ile payla┼č─▒r. Erin'in art─▒k Dan bu paray─▒ ba┼čka bir sat─▒c─▒da harcamadan ├Ânce bankadan hemen ├žekmesi gerekir. Banka imzalar─▒n ge├žerli olup olmad─▒─č─▒n─▒ kontrol eder ve her ┼čey do─čruysa Erin'in hesab─▒na 40 USD yat─▒r─▒r.

B├Âylece banknotlar yak─▒lm─▒┼č olur ve Erin yeni bakiyesini ayn─▒ ┼čekilde harcamak isterse yeni banknotlar─▒n yarat─▒lmas─▒ gerekir.

Chaumian eCash d├╝zeni gizli transferler i├žin kullan─▒┼čl─▒ olabilir. Fakat diren├ž konusunda s─▒n─▒fta kal─▒r ├ž├╝nk├╝ banka tek hata noktas─▒d─▒r. ├ç─▒kar─▒lan banknotun kendi ba┼č─▒na de─čeri yoktur ├ž├╝nk├╝ bu de─čer tamamen bankan─▒n banknotu dolara ├ževirmeyi kabul edip etmemesine ba─čl─▒d─▒r. M├╝┼čteriler bankaya ba─č─▒ml─▒ kal─▒r ve paran─▒n ├žal─▒┼č─▒r halde olmas─▒ bankan─▒n iyi niyetine ba─čl─▒ olur. Kripto paralar─▒n ├ž├Âzmeyi ama├žlad─▒─č─▒ sorun da tam olarak budur.


Merkeziyetsiz yakla┼č─▒m

Y├Âneticinin olmad─▒─č─▒ bir ekosistemde fonlarla ├žifte harcama yap─▒lmamas─▒n─▒ garanti alt─▒na almak daha zorlay─▒c─▒d─▒r. E┼čit derecede g├╝ce sahip kat─▒l─▒mc─▒lar sahtecili─či engelleyen ve t├╝m kullan─▒c─▒lar─▒ d├╝r├╝st davranmaya te┼čvik eden kurallar seti ├žer├ževesinde koordine olmal─▒d─▒r.

Bitcoin white paper'─▒nda sunulan en ├Ânemli inovasyon ├žift harcama sorunu i├žin ortaya at─▒lan ├ž├Âz├╝md├╝r. White paper'da bu ┼čekilde isimlendirilmi┼č olmasa da Satoshi art─▒k yayg─▒n olarak┬áblockchain ad─▒yla bilinen veri yap─▒s─▒n─▒ ortaya atm─▒┼čt─▒r.

Bir blockchain asl─▒nda kendine has ├Âzellikleri olan bir veritaban─▒d─▒r. A─čdaki kat─▒l─▒mc─▒lar (node olarak adland─▒r─▒l─▒rlar) ├Âzel bir yaz─▒l─▒m ├žal─▒┼čt─▒r─▒r ve bu yaz─▒l─▒m sayesinde kendi veritaban─▒ kopyalar─▒n─▒ di─čer e┼člerle senkronize edebilir. Sonu├ž olarak┬ágenesis blo─čuna (ilk blok) kadarki i┼člem ge├žmi┼či a─č─▒n tamam─▒ taraf─▒ndan denetlenebilir. Blockchainin herkes taraf─▒ndan g├Âr├╝lebilir olmas─▒ sayesinde ├žift harcama giri┼čiminde bulunan i┼člemler gibi sahtecili─če y├Ânelik hareketler kolayl─▒kla belirlenebilir ve engellenebilir.

Kullan─▒c─▒lar i┼člemleri yay─▒nlad─▒klar─▒nda bu i┼člemler hemen blockchaine eklenmez, i┼člemlerin ├Âncelikle┬ámadencilik arac─▒l─▒─č─▒yla bir blo─ča eklenmeleri gerekir. Dolay─▒s─▒yla al─▒c─▒, bir i┼člemin yer ald─▒─č─▒ blok zincire eklendiyse ancak o zaman bu i┼člemi ge├žerli olarak kabul etmelidir. Aksi takdirde g├Ânderici ayn─▒ coinleri ba┼čka bir yerde daha harcayabilece─činden fonlar─▒ kaybetme riski ortaya ├ž─▒kar.┬á

─░┼člem onayland─▒ktan sonra coinlerle ├žift harcama yap─▒lamaz ├ž├╝nk├╝ coinler art─▒k yeni bir kullan─▒c─▒ya aittir ve bu durum t├╝m a─č taraf─▒ndan do─črulanabilir. Bir├žok ki┼činin, ├Âdemenin ge├žerli olarak kabul edilmeden ├Ânce birden fazla onay─▒n beklenmesini ├Ânermesinin sebebi budur. Eklenen her bir blokla beraber zinciri de─či┼čtirmek ya da tekrar yazmak (%51 sald─▒r─▒s─▒nda g├Âr├╝lebilir) i├žin harcanmas─▒ gereken efor ├Ânemli seviyede artar.

Restoran senaryosuna geri d├Ânelim. Dan restorana geri d├Âner ve bu kez cama as─▒lm─▒┼č┬áBurada Bitcoin Kabul Edilir┬áyaz─▒s─▒n─▒ g├Âr├╝r. Ge├žen sefer yedi─či yeme─či be─čendi─či i├žin ayn─▒s─▒ndan sipari┼č eder. Bu yemek 0,005 BTC tutar.┬á

Erin, fonlar─▒n g├Ânderilece─či┬áa├ž─▒k adresi Dan'le payla┼č─▒r. Dan i┼člemi yay─▒nlar. Bu yay─▒nlanan i┼člem en temelde Dan'in sahibi oldu─ču 0,005 BTC'nin art─▒k Erin'in oldu─čunu s├Âyleyen imzal─▒ bir mesajd─▒r. ├çok ayr─▒nt─▒ya girmeden, Dan'in imzal─▒ i┼člemini g├Âren herkes ger├žekten de bu coinlerin onda oldu─čunu ve coinleri g├Ânderme yetkisine sahip oldu─čunu do─črulayabilir.

Fakat daha ├Ânceden de belirtti─čimiz gibi i┼člem yaln─▒zca onaylanan bir blo─ča eklendi─či s├╝rece ge├žerlidir. Do─črulanmam─▒┼č i┼člemleri kabul etmek bir ├Ânceki ├Ârnekte 40 USD'lik eCash'i al─▒p bunu hemen bankadan ├žekmeyerek g├Ândericinin bu paray─▒ ba┼čka yerde harcamas─▒na izin vermeye benzer. Dolay─▒s─▒yla, Erin'in Dan'in ├Âdemesini kabul etmeden ├Ânce en az 6 blok onaylamas─▒n─▒ beklemesi (yakla┼č─▒k 1 saat) ├Ânerilir.


Bitcoin'de ├žift harcama

Bitcoin ├žift harcama sald─▒r─▒lar─▒n─▒ engellemek ├╝zere dikkatle tasarlanm─▒┼čt─▒r, en az─▒ndan protokol beklendi─či gibi kullan─▒ld─▒─č─▒nda. Yani e─čer bireyler i┼člemlerin bir blok ├╝zerinden do─črulanmas─▒n─▒ beklerse g├Ândericinin bunu geri ├ževirmesinin kolay bir yolu yoktur. Bunu yapabilmek i├žin blockchaini ÔÇťgeriye d├Ând├╝rmeleriÔÇŁ gerekir ki b├Âylesi bir i┼člem i├žin inan─▒lmaz miktarda y├╝ksek hashing g├╝c├╝ gereklidir.

Fakat, onaylanmam─▒┼č i┼člemleri kabul eden ki┼čileri hedef olan birka├ž ├žift harcama sald─▒r─▒s─▒ t├╝r├╝ mevcuttur. ├ľrne─čin sat─▒c─▒, d├╝┼č├╝k tutarl─▒ harcamalar i├žin i┼člemin blo─ča eklenmesini beklemeyi istemeyebilir. Yo─čun bir fast-food restoran─▒ a─č─▒n her bir sat─▒n alma i┼člemini do─črulamas─▒n─▒ bekleyemeyebilir. Dolay─▒s─▒yla e─čer bir i┼čletme ÔÇťan─▒ndaÔÇŁ ├Âdemeleri kabul ediyorsa ├žift harcama riskini de alm─▒┼č olur. Bir ki┼či hamburger sipari┼či verip, ├Âdemesini yap─▒p daha sonra hemen ayn─▒ fonlar─▒ kendi adresine g├Ânderebilir. Daha y├╝ksek bir i┼člem ├╝cretiyle bu yeni i┼člemin daha ├Ânce onaylanmas─▒ daha olas─▒d─▒r b├Âylece bir ├Ânce yap─▒lan i┼člem ge├žersiz hale gelir.

├çift harcama yapmak i├žin kullan─▒lan ├╝├ž pop├╝ler y├Ântem vard─▒r:

  • %51 sald─▒r─▒s─▒: tek bir birim ya da organizasyon hash oran─▒n─▒n %50'sinden fazlas─▒n─▒n kontrol├╝n├╝ ele ge├žirmeyi ba┼čar─▒r b├Âylece i┼člemlerin s─▒ras─▒n─▒ de─či┼čtirebilir ya da baz─▒ i┼člemleri d─▒┼čar─▒da b─▒rakabilir. B├Âyle bir sald─▒r─▒n─▒n Bitcoin'de olmas─▒ d├╝┼č├╝k olas─▒l─▒kt─▒r fakat di─čer a─člarda daha ├Ânce g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r.

  • Yar─▒┼č sald─▒r─▒lar─▒ (race attacks): arka arkaya ayn─▒ fonlar─▒ kullanan ve birbiriyle ├želi┼čen iki i┼člem yay─▒nlan─▒r fakat yaln─▒zca bir i┼člem onaylan─▒r. Sald─▒rgan─▒n amac─▒ yaln─▒zca kendisine fayda sa─člayacak olan ├Âdemeyi onaylatarak ilk ├Âdemeyi ge├žersiz k─▒lmakt─▒r (├Ârn. ayn─▒ fonlar─▒ kendi kontrol├╝nde olan bir adrese g├Ândermek). Yar─▒┼č sald─▒r─▒lar─▒ al─▒c─▒n─▒n onaylanmam─▒┼č bir i┼člemi ├Âdeme olarak kabul etmesini gerektirir.

  • Finney sald─▒r─▒lar─▒: sald─▒rgan bir i┼člemi ├Ânceden bir blo─ča ekler ve bunu hemen a─ča yay─▒nlamaz. Bunun yerine ayn─▒ coinleri ba┼čka bir i┼člemde harcar ve ancak o zaman daha ├Ânceden kaz─▒lm─▒┼č blo─ču yay─▒nlar, b├Âylece ilk ├Âdeme ge├žersiz hale gelir. Finney sald─▒r─▒lar─▒n─▒n ger├žekle┼čmesi i├žin belirli bir olay s─▒ras─▒n─▒n takip edilmesi gereklidir ve al─▒c─▒n─▒n do─črulanmam─▒┼č i┼člemleri kabul etmesine de ba─čl─▒d─▒r.

G├Âr├╝lece─či ├╝zere blok onaylamalar─▒n─▒ bekleyen bir sat─▒c─▒n─▒n ├žift harcama ma─čduru olma riski b├╝y├╝k oranda azal─▒r.


Son Fikirler

├çift harcama bir kullan─▒c─▒n─▒n ayn─▒ fonlar─▒ birden fazla kez kullanarak elektronik para sistemini yan─▒ltmas─▒n─▒ m├╝mk├╝n k─▒lar. Bug├╝ne kadar soruna y├Ânelik yeterli ├ž├Âz├╝m olmamas─▒ bu alandaki ilerlemelerin ├Ân├╝ne ge├žmi┼čtir.

Fakat neyse ki k├Âr imzalar─▒n kullan─▒m─▒ merkezi finansal yap─▒lar i├žin ilgin├ž bir ├ž├Âz├╝m ortaya koyar. Daha sonra┬áProof of Work mekanizmas─▒n─▒n ve blockchain teknolojisinin yarat─▒lmas─▒ merkeziyetsiz paran─▒n g├╝├žl├╝ bir formu olan Bitcoin'in do─čumunu sa─člam─▒┼č, Bitcoin de kendisinden sonra gelen binlerce di─čer kripto para projesine ilham vermi┼čtir.

G├Ânderiler Payla┼č─▒n
Hesap olu┼čturun
Hemen bir Binance hesab─▒ olu┼čturarak bilgilerinizi uygulamaya d├Âk├╝n.