zk-SNARKÔÇÖlar ve zk-STARKÔÇÖlar Nedir?
Ana sayfa
Makaleler
zk-SNARKÔÇÖlar ve zk-STARKÔÇÖlar Nedir?

zk-SNARKÔÇÖlar ve zk-STARKÔÇÖlar Nedir?

─░leri Seviye
Yay─▒nlanma: Feb 26, 2019G├╝ncellenme: Aug 7, 2023
6m
Gizlilik, kripto para d├╝nyas─▒ i├žinde her zaman ├Ânemli bir ├Âzellik olarak g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r. Bu ├Âzellik, paran─▒n yayg─▒n olarak kullan─▒lan bir formu olan takas edilebilirlik i├žin bir ├Ân ko┼čuldur. Benzer ┼čekilde, ├žo─ču kripto-varl─▒k sahibi, fonlar─▒n─▒n ve i┼člem ge├žmi┼člerinin herkes taraf─▒ndan tamamen g├Âr├╝lebilir olmas─▒n─▒ istemez. Blockchainlere g├╝venlik sa─člamay─▒ ama├žlayan ├žo─ču kriptografik tekni─čin aras─▒nda, zk-SNARK ve zk-STARK ispatlar─▒ iki kayda de─čer ├Ârnektir.┬á

zk-SNARK, bilginin s─▒f─▒r-bilgi k─▒sa ve ├Âz interaktif olmayan arg├╝man─▒, Zk -STARK da bilginin s─▒f─▒r-bilgi k─▒sa ve ├Âz transparan arg├╝man─▒ anlam─▒na gelir. Zk-SNARK ispatlar─▒ hali haz─▒rda Z-cashÔÇÖde ve JP Morgan ChaseÔÇÖin blockchain temelli ├Âdeme sisteminde m├╝┼čterileri sunuculara g├╝venle ba─člaman─▒n bir yolu olarak kullan─▒lmaktad─▒r. Zk-SNARKÔÇÖlar iyi tan─▒nma ve kabul g├Ârme yolunda b├╝y├╝k ilerleme kaydetse de, zk-STARK ispatlar─▒ bu protokol├╝n yeni ve daha ileri bir versiyonu olarak tan─▒t─▒lmakta ve zk-SNARKÔÇÖ─▒n ├žo─ču sorununa el atmaktad─▒r. ┬á


Ali BabaÔÇÖn─▒n Ma─čara Alegorisi

1990 y─▒l─▒nda, kriptocu Jean-Jacques Quisquater (kat─▒l─▒mc─▒ di─čer yazarlarla beraber) ÔÇťS─▒f─▒r-bilgi Protokollerini ├çocu─čunuza Nas─▒l A├ž─▒klars─▒n─▒zÔÇŁ ba┼čl─▒kl─▒ bir┬ámakale yay─▒nlam─▒┼čt─▒r. Makale,┬áZK ispatlar─▒ kavram─▒n─▒ Ali BabaÔÇÖn─▒n ma─čaras─▒n─▒ i├žeren bir alegoriyle sunar. Yarat─▒lmas─▒ndan bug├╝ne bu alegori birka├ž farkl─▒ uyarlamadan ge├žmi┼čtir ve ┼ču an bir├žok farkl─▒ varyasyonu bulunur. Fakat yine de altta yatan bilgi temelde ayn─▒d─▒r.

Tek bir giri┼či ve iki taraf─▒n─▒ birbirinden ay─▒ran sihirli bir kap─▒s─▒ olan halka ┼čeklinde bir ma─čara hayal edin. Sihirli kap─▒dan ge├žmek i├žin, ki┼činin do─čru gizli kelimeleri f─▒s─▒ldamas─▒ gerekir. AliceÔÇÖin (sar─▒), BobÔÇÖa (mavi) do─čru gizli kelimeleri bildi─čini kan─▒tlamak ama bunu yaparken de kelimelerin gizli kalmas─▒n─▒ sa─člamak istedi─čini d├╝┼č├╝n├╝n. Bunu yapmak i├žin, Alice ma─čaray─▒ girip olas─▒ iki yoldan birinin sonuna kadar y├╝r├╝rken, Bob d─▒┼čar─▒da beklemeyi kabul eder. Bu ├Ârnekte Alice 1. Yoldan gitmeye karar verir.┬á

Bir s├╝re sonra, Bob giri┼če gelir ve AliceÔÇÖin hangi yoldan ├ž─▒kmas─▒n─▒ istedi─čini ba─č─▒r─▒r (bu ├Ârnekte 2. yol)

E─čer Alice ger├žekten gizli kelimeleri biliyorsa, BobÔÇÖun belirtti─či yoldan ├ž─▒kacakt─▒r.┬á

AliceÔÇÖin do─čru yolu ┼čans eseri se├žmedi─čini do─črulamak i├žin b├╝t├╝n s├╝re├ž birka├ž kere tekrarlanabilir.┬á

Ali BabaÔÇÖn─▒n ma─čara alegorisi zk-SNARK ve zk-STARK protokollerinin par├žas─▒ olan s─▒f─▒r-bilgi ispatlar─▒n─▒ betimler. ZK ispatlar─▒ bir bilgiye sahip olundu─čunu, o bilgiyi a├ž─▒─ča ├ž─▒karmadan kan─▒tlamada kullan─▒labilir.┬á


zk-SNARKÔÇÖlar

zk-SNARKÔÇÖlar─▒n ilk yayg─▒n olarak kullan─▒m─▒ ZcashÔÇÖle olmu┼čtur. Monero gibi di─čer gizlilik projeleri, halka imzalar─▒ ve kimin ne g├Ânderdi─či etraf─▒nda etkili bir sisli ekran olu┼čturan di─čer teknikleri kullan─▒yor olsa da, zk-SNARKÔÇÖlar verinin nas─▒l payla┼č─▒ld─▒─č─▒n─▒ temelden de─či┼čtirir. ZcashÔÇÖin gizlili─či, a─čdaki i┼člemlerin┬ás─▒f─▒r-bilgi ispatlar─▒yla ge├žerlili─či do─črulan─▒rken┬á┼čifreli olarak kalabildi─či ger├že─čine dayan─▒r. Yani,┬ámutabakat kurallar─▒n─▒ uygulayanlar─▒n her i┼člem alt─▒ndaki t├╝m veriyi bilmesine gerek kalmaz. ZcashÔÇÖdeki gizlilik ├Âzelliklerinin kendili─činden etkinle┼čtirilmi┼č olmad─▒─č─▒n─▒, opsiyonel olarak kullan─▒ld─▒─č─▒n─▒ ve manuel d├╝zenleme gerektirdi─čini belirtmek de ├Ânemlidir.┬á

S─▒f─▒r-bilgi ispatlar─▒, bir ki┼činin di─čerine bir ifadenin do─čru oldu─čunu kan─▒tlarken ifadenin ge├žerlili─či d─▒┼č─▒nda hi├žbir bilgiyi payla┼čmak zorunda kalmamas─▒n─▒ sa─člar. Kat─▒l─▒mc─▒ partiler genellikle┬ákan─▒tlay─▒c─▒┬áve┬ádo─črulay─▒c─▒┬áolarak an─▒l─▒r ve gizli tuttuklar─▒ ifadeye de┬á┼čahit┬áad─▒ verilir. Bu ispatlar─▒n as─▒l hedefi iki parti aras─▒nda m├╝mk├╝n olan en az miktarda veriyi a├ž─▒─ča ├ž─▒karmakt─▒r. Di─čer bir deyi┼čle, bir ki┼či belirli bir bilgiye sahip oldu─čunu, bilginin kendisine dair hi├žbir ┼čey a├ž─▒klamadan kan─▒tlamak i├žin s─▒f─▒r-bilgi ispatlar─▒n─▒ kullanabilir.┬á

SNARK k─▒saltmas─▒ndaki, ÔÇťk─▒sa ve ├ÂzÔÇŁ ispatlar─▒n boyut olarak k├╝├ž├╝k oldu─ču ve h─▒zla do─črulanabildi─či anlam─▒na gelir. ÔÇť─░nteraktif olmayanÔÇŁ da kan─▒tlay─▒c─▒ ve do─črulay─▒c─▒ aras─▒nda ├žok az ya da s─▒f─▒r bir etkile┼čim oldu─ču anlam─▒na gelir. S─▒f─▒r-bilgi protokollerinin eski versiyonlar─▒ genellikle kan─▒tlay─▒c─▒ ve do─črusuyac─▒n─▒n kar┼č─▒l─▒kl─▒ ileti┼čim kurmas─▒n─▒ gerektirir, bu nedenle de ÔÇťinteraktifÔÇŁ zk ispatlar─▒ olarak bilinirler. Fakat ÔÇťinteraktif olmayanÔÇŁ yap─▒larda, kan─▒tlay─▒c─▒lar ve do─črulay─▒c─▒lar─▒n yaln─▒zca bir ispat payla┼čmas─▒ gerekir.┬á

┼×u anda, zk-SNARK ispatlar─▒ bir kan─▒tlay─▒c─▒ ve do─črulay─▒c─▒ aras─▒nda ilk kurulan g├╝venilir d├╝zenlemelere ba─čl─▒d─▒r yani s─▒f─▒r-bilgi ispatlar─▒ ve b├Âylece gizli i┼člemler yaratmak i├žin bir grup herkese a├ž─▒k parametre gereklidir. Bu parametreler bir nevi oyun kurallar─▒ gibidir; protokole i┼členmi┼člerdir ve i┼člemlerin ge├žerlili─činin sa─članmas─▒ i├žin gerekli etmenlerden biridir. Fakat, bu durum potansiyel bir merkezile┼čme konusunu g├╝ndeme getirir ├ž├╝nk├╝ parametreler ├žok k├╝├ž├╝k bir grup taraf─▒ndan belirlenir.┬á

Ba┼člang─▒├žta herkese a├ž─▒k bir d├╝zenlemenin yap─▒lmas─▒ bug├╝n├╝n zk-SNARK uygulamalar─▒ i├žin temel de─čere sahip olsa da, ara┼čt─▒rmac─▒lar s├╝re├ž i├žinde gerekli olan g├╝ven miktar─▒n─▒ azaltmak i├žin ba┼čka alternatifler bulma ├╝zerine ├žal─▒┼čmaktad─▒r. Sahte harcamalar─▒ engellemek i├žin ilk kurulum evresi ├Ânemlidir ├ž├╝nk├╝ birilerinin parametre olu┼čturan rastgeleli─če eri┼čimi olmas─▒ durumunda, bu ki┼čiler do─črulay─▒c─▒ya ge├žerli g├Âz├╝kecek ispatlar olu┼čturabilirler. ZcashÔÇÖde, ilk kurulum a┼čamas─▒ ┬áParametre Olu┼čturma Seremonisi olarak bilinir.┬á
K─▒saltman─▒n ÔÇťARg├╝manlarÔÇŁ k─▒sm─▒na ge├žiyoruz. Zk-SNARKÔÇÖlar hesaplama baz─▒nda sa─člam kabul edilirler yani d├╝r├╝st olmayan bir kan─▒tlay─▒c─▒n─▒n sistemi ba┼čar─▒yla kand─▒rma ┼čans─▒ ├žok d├╝┼č├╝kt├╝r. Bu ├Âzellik sa─člaml─▒k olarak bilinir ve kan─▒tlay─▒c─▒n─▒n s─▒n─▒rl─▒ hesaplama g├╝c├╝ oldu─ču varsay─▒m─▒na dayan─▒r. Teorik olarak, yeterli hesaplama g├╝c├╝ne sahip bir kan─▒tlay─▒c─▒ sahte ispatlar yaratabilir. Bir├žok ki┼činin quantum bilgisayarlar─▒ zk-SNARKÔÇÖlara ve blockchain sistemlerine tehdit olarak g├Ârmesinin sebeplerinden biri de budur.┬á

K─▒saltman─▒n son par├žas─▒ ÔÇťBilgiÔÇŁ dir, yani kan─▒tlay─▒c─▒n─▒n ifadesini destekleyecek bilgiye (ya da ┼čahite) ger├žekten sahip olmadan bir ispat olu┼čturmas─▒ m├╝mk├╝n de─čildir.┬á

S─▒f─▒r-bilgi ispatlar─▒ k─▒sa s├╝rede do─črulanabilir ve genellikle standart bir Bitcoin i┼čleminden ├žok daha az veri gerektirir. Bu durumi zk-SNARK teknolojisinin hem gizlilik hem de ├Âl├žeklenebilirlik ├ž├Âz├╝m├╝ olarak kullan─▒lmas─▒n─▒n yolunu a├žar.┬á


zk-STARKÔÇÖlar

zk-STARKÔÇÖlar, zk-SNARK ispatlar─▒n─▒n alternatif bir versiyonu olarak yarat─▒lm─▒┼čt─▒r ve bu teknolojinin daha h─▒zl─▒ ve daha ucuz uygulamas─▒ olarak kabul edilirler. Fakat daha ├Ânemlisi, zk-STARKÔÇÖlar g├╝venilir bir ba┼člang─▒├ž d├╝zenlemesi gerektirmez (bu y├╝zden T transparan anlam─▒ndad─▒r).┬á

Teknik olarak, zk-STARKÔÇÖlar g├╝venilir ba┼člang─▒├ž d├╝zenlemesine ihtiya├ž duymaz ├ž├╝nk├╝ ├žat─▒┼čmaya dayan─▒kl─▒ hash fonksiyonlar─▒ arac─▒l─▒─č─▒yla daha e─čimli bir simetrik kriptografiye dayan─▒rlar. Bu yakla┼č─▒m ayn─▒ zamanda zk-SNARKÔÇÖ─▒n hesaplama baz─▒nda daha masrafl─▒ olan ve teorik olarak quantum bilgisayarlar─▒n─▒n sald─▒r─▒lar─▒na a├ž─▒k olan say─▒sal-teorik varsay─▒mlar─▒n─▒ ortadan kald─▒r─▒r.┬á

zk-SNARKÔÇÖlar─▒n daha ucuz ve h─▒zl─▒ uygulanabilmesinin ana nedenlerinden biri de yap─▒lan hesaplama ne kadar artarsa arts─▒n kan─▒tlay─▒c─▒lar ve do─črulay─▒c─▒lar aras─▒ndaki ileti┼čim turlar─▒n─▒n sabit kalmas─▒d─▒r. Bunun aksine, zk-SNARKÔÇÖlarda ne kadar ├žok hesaplama gerekirse o kadar ├žok partinin aralar─▒nda mesaj payla┼č─▒m─▒ yapmas─▒ gerekir. Bu nedenle, zk-SNARKÔÇÖlardaki toplam veri miktar─▒ zk-STARK i├žindeki ispatlardan ├žok daha b├╝y├╝kt├╝r.┬á

Hem zk-SNARKÔÇÖlar─▒n hem de zk-STARKÔÇÖlar─▒n gizlili─če y├Ânelik gittik├že artan kayg─▒lar─▒ hedefledi─či olduk├ža a├ž─▒kt─▒r. Kripto para┬ád├╝nyas─▒ i├žinde bu protokoller b├╝y├╝k bir potansiyel bar─▒nd─▒r─▒r ve kripto paralar─▒n genel ├žapta kabul edilmesinde ├ž─▒─č─▒r a├žan bir yol haline gelebilirler.┬á
G├Ânderiler Payla┼č─▒n
Hesap olu┼čturun
Hemen bir Binance hesab─▒ olu┼čturarak bilgilerinizi uygulamaya d├Âk├╝n.